Елдердің типтері

Елдерді әлемдік шаруашылық жүйесіндегі орнына қарай жіктеу

Қазіргі шетел әлеміндегі елдерді әлемдік шаруашылық жүйесіндегі орны мен халықаралық қатынастардағы рөліне қарай негізгі үш топқа бөлуге болады:

I топ

Экономикасы дамыған елдер (ЭДЕ)
II топ

Орта деңгейдегі дамушы елдер (ОД)
III топ

Экономикасы әлсіз дамыған елдер (БҰҰ терминологиясында: дамушы елдер, ДЕ)

Әр топтың ішінде өзіне тән елдер типтері де айқындалады. Төменде экономикасы жоғары дамыған елдер тобы кеңірек сипатталады.

I. Экономикасы жоғары дамыған елдер

Құрылымдық белгілер

Постиндустриялық даму кезеңінен өткен.
Ауыл шаруашылығының үлесі ең төмен деңгейде: шамамен 2–5%.
Қызмет көрсету саласының үлесі өте жоғары: 60–70%.

Әлеуметтік-демографиялық сипат

Халық санының өсуі төмен әрі тұрақты.
Балалар өлімі өте төмен деңгейде.
Жас құрылымы салыстырмалы түрде оңтайлы.
«Бірінші деңгейлік кедейлік» ретінде ресми тіркелетін халық үлесі жоқ немесе өте мардымсыз.

Әлемдік экономикадағы мінез-құлық үлгісі

Бұл елдер бір жағынан әлемдік өндіріс пен нарықтағы бақылау үлесін арттыру үшін өзара бәсекеге түседі, екінші жағынан осы бақылауды әлсіретпеу үшін күштерін біріктіреді. Олардың көпшілігі экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымдарына (соның ішінде «Париж клубы» аясындағы тетіктерге) қатысып, әлемдік қаржы нарықтарына ықпал етеді.

I.1. Басты елдер (ұлы державалар)

Бұл типке АҚШ, Жапония, Германия (ФРГ), Франция, Италия, Ұлыбритания жатады. Аталған елдер экономикалық және ғылыми-техникалық әлеуеті бойынша ең жоғары деңгейде. Дегенмен соңғы жиырма жыл ішінде постиндустриялық экономикаға жедел көшу және дамушы елдердің индустриялануы «алтылықтың» позициясын белгілі бір дәрежеде әлсіретті.

Өнеркәсіптегі салмақ

1990-жылдардың соңына қарай шетелдік әлемнің өнеркәсіп өнімінің шамамен 2/3 бөлігі осы елдердің үлесіне тиді.

Корпорациялық үстемдік

Әлемдегі 500 ірі қаржылық емес корпорацияның 4/5 бөлігі «алтылыққа» тиесілі, ал олардың сатылым көлемі шамамен 90% құрайды.

Мемлекеттік-өнеркәсіптік ықпал

Бұл елдерде мемлекеттік-монополистік капитализм айрықша дамыған және қару-жарақ өндірісінде кең ауқымды дербестік байқалады.

АҚШ: ықпал және динамика

«Үлкен алтылық» ішінде жетекші орын көбіне АҚШ-қа тиесілі. 1995 жылы әлемнің ең ірі 500 корпорациясының 153-і АҚШ үлесіне кірді. Алайда АҚШ-тың өнеркәсіп өніміндегі салмағы уақыт өте өзгерді: 1948 жылы капиталистік әлемнің өнеркәсіп өнімінің 56%-ын өндірсе, 1998 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 20%-ға төмендеді.

АҚШ экономикасы импортқа едәуір тәуелді: сауда теңгерімінде ірі тапшылық жиі байқалады. Бұл тапшылықтың бір бөлігі шетел капиталының келуі және технология саудасы арқылы жабылады.

Жапония: ғылым мен технологияға ставка

Осы кезеңде Жапония негізгі бәсекелестерін қуып жетіп, бірқатар индустриялық көрсеткіштер бойынша алға шықты. Ел ғылымды, техниканы және технологияны стратегиялық ресурсқа айналдырды: әлемдік зерттеу персоналының шамамен 12%-ы Жапония үлесіне тиесілі деп бағаланды.

Электроника өндірісі бойынша Жапония АҚШ-ты және Еуропаның бірнеше жетекші елін басып озды. 1996 жылы роботтар паркі әлемдік көлемнің шамамен 60%-ын қамтыды. Сонымен қатар Жапония ұзақ уақыт бойы шетел капиталының келуін шектеуге ұмтылып, 1990-жылдардың басына қарай жеке капиталды таза экспорттауда әлемде алдыңғы орынға шықты. Әлемдегі 20 ірі банктің 7-і Жапонияға тиесілі болды.

Еуропалық державалар туралы қысқаша

1970-жылдардың ортасына дейін екінші орында тұрған Германия (ФРГ) кейін Жапонияға жол берді. Франция Еуропалық экономикалық интеграция жағдайында «ұлы держава» мәртебесін сақтай алды. Италия да бұл санатта тұрақты түрде аталады.

АҚШ ақпараттық технологияларды көбіне әскери бюджет арқылы дамытып, осы бағытта Жапониямен бәсекелестікті сақтауға тырысты. Екі елдің экономикалық модельдері де бір-бірінен айқын ерекшеленеді.

I.2. Батыс Еуропаның экономикалық жоғары дамыған шағын елдері

Бұл типке әдетте Швейцария, Австрия, Нидерланд, Скандинавия елдері және Финляндия жатқызылады. Тарихта олардың кейбірі әлемдік саясатта жетекші орынға үміткер болды (Австрия, Нидерланд, Швеция), алайда қазіргі кезеңде ешқайсысы әлемдік экономикалық бақылауда дербес шешуші рөл атқармайды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бельгия мен Нидерланд отарлық иеліктерінен айырылды. Соған қарамастан жинақталған капиталды тиімді пайдалану, әлемдік қаржы ағындарын тарту және маманданған еңбек ресурстарына сүйену арқылы бұл елдер өндірістік күштерін нығайтып, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының өнімділігін арттырды.

Ортақ ерекшеліктер

Экспорт пен импорт деңгейі жоғары.
Көпшілігі еңбек күшін импорттайтын елдер.
«Fortune/500» деңгейіндегі ірі корпорациялары аз болғанымен, ықпалы жаһандық нарықта сезіледі.
Ішкі нарыққа өнімнің едәуір бөлігін бағыттай отырып, сыртқы саудаға да кең сүйенеді.

Норвегия соңғы онжылдықтарда халықаралық несие және инвестиция нарықтарында көзге түсті. Швецияның экономикалық әлеуеті тұрақты өсім көрсетті. Финляндия Ресей нарығымен байланыстарды қалпына келтіру бағытында белсенді жұмыс жүргізіп, дамуын жалғастырды. Ал Австрия мен Дания 1980-жылдардың басындағы әлемдік экономикалық дағдарысты салыстырмалы түрде ауыр өткерді.

I.3. «Қоныстанушы капитализм» елдері

Бұл типке Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка Республикасы (ОАР), Израиль жатады. Алғашқы төртеуі — Ұлыбританияның бұрынғы қоныстанушы отарлары. «Қоныстанушы» ұғымы тарихи тұрғыдан көшіп келу, қоныс аудару үдерістерін білдіреді: бұл аумақтарға капиталистік қатынастар иммигранттар арқылы орнықты, феодализм кезеңі классикалық еуропалық үлгіде қалыптасқан жоқ.

Дамудың жалпы траекториясы

АҚШ-пен салыстырғанда бұл елдердің даму жолы бірқатар қырларымен ерекшеленді: капитализм көбіне эволюциялық сипатта орнықты. Канада, Австралия және Жаңа Зеландияда жер игеру мен экономиканың кеңеюі жергілікті халықпен қақтығыстар тарихымен де байланысты болды; бұл процестерде Британ әскери-саяси ықпалы маңызды рөл атқарды.

Ішкі айырмашылықтары

Әдетте бұл елдер екі ішкі топқа бөлінеді:

Канада, Австралия, Жаңа Зеландия — қазіргі әлемдік экономикада салмақты орны бар тұрақты дамыған елдер.
ОАР және Израиль — тарихи-демографиялық құрылымы күрделірек: жергілікті (түбірлі) халықтың үлесі сақталып, еңбек ресурстарының елеулі бөлігін құрайды. Израиль мемлекеті Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі иммиграция есебінен қалыптасып, оның дамуында аумақтық кеңею және милитарлану факторлары айқын көрінді.