Арыстан баб кесенесі - көне Отырар жеріндегі сәулет өнері ескерткіші
Арыстан баб кесенесі: Отырар өңіріндегі сәулет мұрасы
Арыстан баб кесенесі — көне Отырар жеріндегі сәулет өнерінің маңызды ескерткіші. Ол Түркістан өңірінде ислам дінін таратуға ықпал еткен тұлғалардың бірі, Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы саналған Арыстан бабтың қабірінің басына тұрғызылған.
Кесененің құрылымы мен кеңістік шешімі
Кесене бірнеше дербес бөлмелерден тұрады: дәлізхана, мешіт, құжырахана және азан шақыратын мұнара. Ғимараттың ең көне бөлігі ретінде қабірхана аталады. Бүгінгі күнге дейін қабірхана еденінің басқа бөлмелермен салыстырғанда едәуір биік болуы осы пікірді күшейтеді.
Негізгі ерекшелік
Қабірхана бөлігінің биіктігі мен жоспарлық орны кешеннің бастапқы ядросы осы кеңістік болғанын меңзейді.
Құрылыстың кезеңдері және қайта жаңғыртулар
Қабір үстіндегі алғашқы белгі шамамен XII ғасырда қойылғаны айтылады. Кейін мазар XIV ғасырда қайта жөндеуден өткен. XVIII ғасырда құрылыс қиратылып, фриз жазбаларына сүйене отырып, 1909 жылы қайта салынған. 1971 жылы жер асты суларының деңгейі жоғарылағандықтан мешіт бөлігі құлатылып, қайта тұрғызылды.
Қысқаша хронология
- XII ғасыр: қабір үстіндегі алғашқы белгі (шамамен).
- XIV ғасыр: мазардың қайта жөнделуі.
- 1909 жыл: фриз жазбаларына сүйенген қайта салу.
- 1971 жыл: грунт суларына байланысты мешіт бөлігін қайта орнату.
Аңыз желісі: құрма туралы хикая
Аңыз бойынша, Арыстан баб Мұхаммед пайғамбардың елшісі болған делінеді. Бір күні пайғамбар шәкірттерімен құрма жеп отырған кезде, бір құрма қайта-қайта ыдыстан түсіп кетеді. Сол сәтте пайғамбар ішкі бір үн естиді: бұл құрма пайғамбардан кейін төрт жүз жыл өткен соң дүниеге келетін мұсылман бала — Ахметке арналған.
Пайғамбар шәкірттерінен құрманы иесіне кім жеткізетінін сұрайды. Ешкім үн қатпаған соң, сұрақ қайта қойылғанда Арыстан баб: егер Алла Тағала оған төрт жүз жыл ғұмыр берсе, құрманы иесіне жеткізетінін айтады. Халық аңыздары мен жазба деректерге (мысалы, «Рисолаи Сарем-Исфижоб», «Куприлозада») сүйенген баяндауларда Арыстан баб құрманы Қожа Ахмет Ясауиге жеткізіп, оның ұстазы болғаны айтылады.
Мағыналық өзек
Аңызда рухани сабақтастық пен ұстаз–шәкірт дәстүрі басты идея ретінде көрінеді: бір белгі арқылы кейінгі ұрпаққа аманат жеткізу.
Ғылыми пайым және мерзімдеу мәселесі
Арыстан баб кесенесі ғасырлар бойы түрлі өңдеу мен жөндеуді бастан өткерген. Кей зерттеушілер Арыстан баб XI–XII ғасырларда өмір сүргенін негізге алып, кесене оның дүниеден өткенінен кейін көп ұзамай тұрғызылған деген болжам айтады. Алайда бүгінге жеткен нысанда XII ғасырдың айқын белгілері байқалмайды.
Мұнда ислам дінінің алғашқы кезеңдерінде қабір үстіне төбесі жабық құрылыс тұрғызуға тыйым салынғаны жөніндегі тарихи деректі ескерген маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, XII ғасырда дәл бүгінгі типтегі ғимараттың болмауы да мүмкін.
Деректік сипаттама
А. Черкасовтың жазбаларында кесене әулие мен оның шәкірттері жерленген екі бөлмеден және алдындағы бастырмадан тұрғаны айтылады. Мұндай жоспарлау XIV ғасыр құрылыстарына тән. Сонымен бірге бастырмадағы ұстындар XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында жасалған деген тұжырым да бар.
Демек, қазіргі Арыстан баб кешеніндегі қабырғалардың бір бөлігі — ең көне құрылымдық қабат ретінде қарастырылады және нысанның бастапқы өзегін құрауы ықтимал.