Алғашқы қауымдық қоғам тарихының тарихнамасы

Басқа халықтарды этнографиялық тұрғыда бақылап, жазып отыру дәстүрі Ежелгі Мысырдан-ақ байқалады. Орта патшалық дәуіріндегі жорықтар мысырлықтарды өзге жұрттармен тығыз таныстырды. Мәтіндерде гиксостарды күшейткен жаңалықтардың бірі — атты игеру туралы айтылады; осы кезеңнен бастап жылқыны қолдану кең тарайды. Сонымен қатар мысыр деректері батыс, шығыс және оңтүстік көршілеріне қатысты мәліметтерді, олардың антропологиялық және этнографиялық белгілерін де тіркеген.

Өркениет орталығы Жерорта теңізіне ауысқан кезде гректер мен римдіктер өзін «өркениетті», ал өзгелердің бәрін «варварлар» деп сипаттады. Алайда антик авторларының еңбектерінде көршілерінің тұрмыс-тіршілігі мен әдет-ғұрпын мүмкіндігінше нақты беруге ұмтылыс болды. Сондықтан қазіргі тарихи білім антик тарихшылары мен ойшылдарының еңбектеріне жиі сүйенеді.

Геродот пен Страбон кейбір халықтарда ұжымдық меншік белгілерін байқаған. Геродот шетелдіктерде аналық тектік жүйе элементтері көрінетінін, әйелдердің таңдауы еркінірек болатынын, сармат әйелдерінің жауынгерлік дәстүрі барын (тұрмысқа шығудың шарттары ретінде ерлікпен байланысты ғұрыптарды) жазады. Кейін мұндай құбылыстар «аналық ру» ұғымымен түсіндірілді.

Антик философтары алғашқы қоғамның жалпы бейнесін болжам деңгейінде сипаттады. Материалист Демокрит (б.з.д. 470–380 жж.) алғашқы адамдардың баспана мен киімсіз, табиғи олжамен күнелтіп, өмір үшін күрес барысында дағдыларды меңгергенін айтты. Оның идеяларын кейін ежелгі рим ойшылы әрі ақын Лукреций Кар (б.з.д. 99–55 жж.) «Заттардың табиғаты туралы» еңбегінде жалғастырып, адамдардың жабайы күйден біртіндеп еңбек құралдарын, үй-жайды, киімді ойлап тапқанын бейнеледі. Ол «алтын ғасыр» туралы аңыздарды сынға алып, жаңалықтардың көпшілігі мұқтаждық пен тәжірибеден туғанын атап өтеді. Сонымен қатар тарихты материалға қарай үш кезеңге бөлу (тас, мыс/қола, темір) идеясын ұсынды.

Орта ғасырда шіркеулік догма мен схоластика ғылымды тежеді, ал адамның шығу тегі көбіне библиялық аңыздармен түсіндірілді. Географтар мен жылнамашылар кейде мифтік бейнелерді (мысалы, итбастылар — кинокефалдар) шындық ретінде қабылдады. Соған қарамастан, жаңа жерлер мен халықтар туралы деректер біртіндеп көбейіп, кейінгі зерттеулер үшін маңызды қор қалыптастырды.

XIII ғасырда Орта Азия халықтары туралы мәліметтер Қытай саяхатшыларының жазбаларында сақталды. Ал Еуропада шығысқа бағытталған сауда-саяхат байланыстары (Плано Карпини, Рубрук, Марко Поло және т.б.) өзге мәдениеттерді танудың шеңберін кеңейтті. Осы қатарда Тверь көпесі Афанасий Никитиннің «Хождение за три моря» еңбегі ерекше: ол 1466–1472 жылдары шығыс елдеріне сапар шегіп, Үндістанда шамамен үш жыл болып, халықтың тұрмысын сипаттап жазып қалдырды.

XV ғасырдың соңы мен Ұлы географиялық ашулар дәуірі этнографиялық білімнің қарқынды жиналуына жол ашты: 1492 жылы Христофор Колумб Америка жағалауларына жетті, 1497 жылы Васко да Гама Еуропадан Үндістанға теңіз жолын ашты, 1519–1521 жылдары Магеллан экспедициясы жер шарын айналып өтті. XVIII ғасырдың соңына дейін жаңа аумақтарды зерттеу тоқтамады. Мысалы, Джеймс Кук (1776–1779 жж.) еуропалықтар үшін Океания халықтары туралы түсінікті кеңейтті.

XVIII ғасырдың басында Ресей зерттеушілері Сібір мен шығыс өңірлерді тануға елеулі үлес қосты. 1715 жылы Григорий Новицкийдің «Краткое описание о народе остяцком» еңбегі — ғылыми сипаттағы алғашқы этнографиялық еңбектердің бірі саналады.

Француз миссионері Жозеф-Франсуа Лафито (1670–1740 жж.) ирокездер мен гурондардың тұрмысын ұзақ уақыт бақылап, 1724 жылы «Америкалық жабайылардың әдет-ғұрыптары және оларды алғашқы дәуірлер әдеттерімен салыстыру» атты еңбегін жариялады. Ол бұл қоғамдардың қоғамдық құрылысы антик авторлар келтірген мәліметтерді түсіндіруге көмектесетінін атап өтті. Дегенмен, ұқсастықты даму заңдылықтарынан емес, тарихи туыстықтан іздеп, американ халықтарын ежелгі гректермен туыстас деуге бейім болды.

Георг Форстер (1754–1794 жж.) капитан Кукпен сапар барысында Полинезия көсемдерінің бейнесін гомерлік Грекия батырларымен салыстырады. Мұндай байқаулар салыстырмалы әдістің маңызын күшейтіп, әлемнің түрлі нүктелерінде мәдени ұқсастықтардың болуы мүмкін екенін көрсетті.

Руссо мен Дидро алғашқы қоғамды «алтын ғасыр» ретінде идеализациялауға бейім болып, өркениетті табиғи заңдылықтардың бұрмалануы деп бағалады. Ал басқа ағартушылар мәдениет пен ойдың дамуын үздіксіз прогресс ретінде түсіндірді.

Жан-Антуан Николя Кондорсе (1743–1794 жж.) «Адам ақылы прогресінің тарихи көрінісінің эскизі» (1794) еңбегінде прогресті шаруашылықтың кезең-кезеңімен жетілуі ретінде сипаттады: терімшіліктен және балық аулаудан қолға үйретуге, одан егіншілікке көшу және т.б. Оның ойынша, прогрестің қозғаушы күші — адам ақылы мен ағартушылық.

Шотланд философы Адам Фергюсон (1723–1816 жж.) «Азаматтық қоғам тарихының тәжірибесі» (1768) еңбегінде «қазіргі» қоғамдарда бұрынғы кезеңдердің белгілері сақталатынын атап өтіп, тарихты үш сатыға бөлді: тағылық, варварлық, өркениет. Ол өркениетті жеке меншіктің заңмен орнығуы және бекінуі арқылы сипаттап, дамуды шаруашылық пен меншік формаларының өзгерісімен байланыстырды.

Неміс ойшылдары Иоганн Рейнхольд Форстер (1728–1798 жж.) және Георг Форстер адамзат дамуын үш сатыға ажыратуға бейім болды: «балалық» (тағылық), «жастық» (варварлық), және «кемелденген» — мәдени-өнегелі кезең. XVIII ғасырдың соңына қарай адамзат мәдениетінің біртұтас әрі прогрессивті дамуы туралы идея кең тарады.

XIX ғасырдың бірінші жартысында алғашқы қауымдық қоғамға деген қызығушылық Еуропада уақытша бәсеңдеді. Француз буржуазиялық революциясынан кейін буржуазия жаңа қоғамдық қатынастарды тұрақтандыруға ұмтылып, әлеуметтік дамудың баламалы үлгілерін талдауға сақтықпен қарады.

Алайда XIX ғасырда музейлерге жиналған археологиялық олжалар — еңбек құралдары, жерлеу заттары, тұрмыстық бұйымдар — оларды жүйелеуді талап етті. Осы міндет алғашқы қауым тарихының ғылыми аппаратын қалыптастыруға тікелей әсер етті.

Швед ғалымы Свен Нильсон салыстырмалы әдісті қолданып, археологиялық және этнографиялық деректерді қатар талдау арқылы адамзат дамуының мәдени-тарихи кезеңдерін негіздеуге тырысты. Бұл бағыт кейінгі зерттеулерге әдістемелік тірек болып, алғашқы қауым тарихын дербес ғылыми сала ретінде орнықтыруға ықпал етті.