Қазақша рефераттар

Сөздің тура және ауыспалы мағынасы

Грамматикалық тақырыптар Фонетика Үндестік

Үндестік заңы (буын және дыбыс)

Қазақ сөздерінің ішіндегі дыбыстар бір-бірімен үйлесіп құралады. Бұл үйлесім жеке сөздің ішінде де, түбір мен қосымшаның аралығында да, тіпті сөйлем ішіндегі сөздердің арасында да байқалады. Ғылым тілінде бұл құбылыс үндестік заңы (дыбыстардың бір-біріне ұқсауы) деп аталады.

Дауыстылар үндесуі

Сингармонизм — сөз ішінде, сөздер аралығында және түбір мен қосымша арасында дауысты дыбыстардың бір-біріне ықпал етуі.

Дауыссыздар үндесуі

Ассимиляция (ықпал) — дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ілгерінді не кейінді әсер етуі нәтижесінде өзгеруі.

Сингармонизм (дауыстылар үндесуі)

Сингармонизм заңы сөздің жалпы әуезін сақтауға көмектеседі: сөз құрамындағы дауыстылар бір бағытта (жуан не жіңішке) үндесіп келеді.

А) Жуан үндестік

Егер сөз жуан дауыстыдан немесе жуан буыннан басталса, сөздің әрі қарайғы буындары да көбіне жуан айтылады.

Мысалдар: бағдарлама+шы+лар+ға; ұя-шық+тан

Ә) Жіңішке үндестік

Егер сөз жіңішке дауыстыдан немесе жіңішке буыннан басталса, сөздің әрі қарайғы буындары да көбіне жіңішке айтылады.

Мысалдар: тақта-ның; түйме-ше+лер+дің

Ерін үндестігі (айтылымдағы ерекшелік)

Сөз басында ерін қатысуымен айтылатын о, ө, ұ, ү ерін дауыстылары келсе, олардан кейінгі езулік дауыстылар айтылымда соларға жуықтап естіледі. Бұл құбылыс көбіне жазуда сақталмайды.

Айтылым: орын → орұн

Айтылым: өзен → өзөн

Айтылым: күрек → күрөк

Ереже: жазуда бастапқы қалпы сақталып жазылады, ал айтуда еріндікке жуықтап айтылады.

Түйін: о-дан кейінгі ы айтылымда ұ-ға жақындайды; е — ө-ге, і — ү-ге жуықтайды.

Ықпал (ассимиляция): дауыссыздар үндесуі

Ықпал — дауыссыз дыбыстарда болатын үндестік заңы. Бұл заңдылық бір сөз ішінде де, түбір мен қосымшаның арасында да, тіпті сөйлем ішінде де сақталуы мүмкін. Қазақ тілінде екі негізгі түрі бар: ілгерінді және кейінді ықпал.

Ілгерінді ықпал (прогрессивті ассимиляция)

  • а) Түбір соңындағы дыбыс ұяң ж, з болса, қосымшаның басқы дыбысы да ұяң болады.
    Мысалдар: қыз+дар, қаз+дар
  • ә) Түбір соңындағы дыбыс қатаң болса, сондай-ақ орыс тілінен енген сөздердегі б, в, г, д дыбыстарына аяқталса, жалғанатын қосымша көбіне қатаңнан басталады.
    Мысалдар: университет+ке, студент+пін
  • б) Түбір соңындағы дыбыс дауысты не үнді болса, қосымшаның басқы дыбысы көбіне ұяң не үнді болады.
    Мысалдар: оқытушы+ға, инженер-ге, бағдарламашы+мын

Кейінді ықпал (регрессивті ассимиляция)

Егер сөз соңында қатаң к, қ, п дыбыстарының бірі келіп, қосымша дауыстыдан басталса, түбірдің соңғы дыбысы жұмсарып өзгеруі мүмкін: қ → ғ, к → г, п → б.

Мысалдар:

  • ұяшық + ы → ұяшығы
  • қорап + ы → қорабы
  • жүрек + і → жүрегі

Бұл құбылыс сөз тіркестерін айтқанда да, біріккен сөздердің аралығында да байқалады. Дегенмен, көп жағдайда жазуда ескерілмейді.

Мысалдар (айтылым): керек екен → керегекен, ақ ешкі → ағешкі

Тоғыспалы ықпал (ілгерінді-кейінді ассимиляция)

Сөз бен сөздің арасында қатар келген дыбыстардың бір-біріне ілгерінді және кейінді ықпал етуі нәтижесінде екеуі де өзгеріске ұшыраса, бұл құбылыс тоғыспалы ықпал деп аталады.

Тәжірибелік тапсырмалар

5-тапсырма

Төмендегі сөздер мен сөз тіркестерінен буын үндестігін табыңыз.

Жаһандану әлемдік қауымдастық ұлттық мемлекеттер аймақтар тәуелділік жалпыға ортақ саяси мәдениет ережелері бір жүйе бағдарламалар ғарышты игеру Бүкіләлемдік сауда ұйымы туристік ұйым әлемдік ұйым әлемдік қаржы кедергі ақпараттар қаржылық біртұтас кеңістік жүйесі жаһандану үдерісі нарықтық жүйе халықаралық қатынастар біркелкілендіру

Бақылау сұрақтары (№1 сабақ)

  1. Жаһандану дегеніміз не?
  2. Жаһандану біздің елде қалай жүріп жатыр?
  3. Жаһандану кезінде қоғам дамуы қандай жағдайда болады?

Қосымша жалғау (жуан/жіңішке)

Төмендегі сөздердің жуан-жіңішкелігін анықтап, тиісті қосымша жалғаңыз:

университет факультет республика президент турист агент заңгер компьютер техника

Оқу мәтіні: «Білім де бәсекеге түседі»

XXI ғасыр табалдырығын білім мен ғылымды бағдарлау мақсатымен аттау — үлкен үміттің басты нышаны. Себебі ұрпағы білімді халықтың болашағы бұлыңғыр болмайды. Жас ұрпаққа сапалы, мән-мағыналы, өнегелі білім беру — бүгінгі күннің басты талабы.

Тәуелсіз мемлекетімізге еңбекқор, өз кәсібін терең түсінетін, білімі мен іскерлігін жан-жақты қолдана алатын мамандар қажет. Қазіргі білім беру реформасы ғылыми негізге сүйеніп, пәнді оқытудың жоғары деңгейін қамтамасыз етуді міндеттеп отыр.

Дүниежүзілік ғылым мен мәдениеттің алтын қорына өлшеусіз үлес қосқан әл-Фарабидің педагогикалық мұрасы да телегей-теңіз. Данышпан ойшыл: «Адам деген ардақты атты лайықты алып жүруден артық бақыт жоқ. Әлемде жаман мен жақсыны адамның ақылы ғана ажыратады», — деген.

Білімді болу — белгісіз нәрсені ашу қабілетіне ие болу. Білімді адам көп нәрсені біледі және қабілеті мен дарыны арқылы өз бетінше жаңа білім аша алады. Ғұламалар жастардың білімді болуы оның сана-сезіміне, зейініне, дара қасиеттеріне, ақыл-ойына және жауапкершілігіне байланысты екенін атап көрсеткен.

Елімізді көркейтіп, өркендететін жас мамандар керек. Сол үшін біз түрлі ғылымды меңгеріп, оны өз болашағымызға және мемлекетіміздің дамуына қызмет еткізуіміз қажет. («Егемен Қазақстан», 2008)

Сабақ мақсаты (№2, №3 практикалық сабақ)

  • Бүгінгі таңдағы білім мен ғылымды бағдарлау және халыққа білім беру реформалары туралы мәлімет алу.
  • Сөздің тура және ауыспалы мағынасы тақырыбын қайталап, кәсіби тәжірибеде қолдану.

1-тапсырма

Мына сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасын түсініп алыңыз:

ғылымды бағдарлау басты нышан халықтың болашағы білім беру басты талап білім беру реформасы ғылым мен мәдениет алтын қор білімді болу қабілет ғұламалар дарын зейін ақыл-ой жауапкершілік

Оқу мәтіні бойынша тапсырмалар

1) Мәтінді жоспар бойынша айтып беріңіз

Негізгі ойларды бөліп алып, кіріспе–негізгі бөлім–қорытынды құрылымымен баяндаңыз.

2) Сөздікпен жұмыс

Төмендегі сөздерді түсіндірме сөздіктен тауып, мағынасын түсіндіріңіз:

нышан айшық (айшықталған) қоректік шипалық мегзейді әрлендіру бедерлеу киелі