Әлемдік нарықтық механизімнің артықшылықтары мен кемшіліктері

Тауар шаруашылығы жағдайында әлемдік нарық қоғамдық өндірістің негізгі реттеушісіне айналады. Нарық арқылы өндіріс құрылымы қоғамдық қажеттіліктердің көлемі мен құрылымына өздігінен бейімделеді, өндіріс факторлары салалар арасында бөлінеді — яғни «қанша өндіру керек?» деген сұрақ шешіледі.

Әлемдік нарық өндірістің қай жағдайлары қоғамдық қажетті екенін айқындайды, шығындарды азайтуды ынталандырады, еңбек өнімділігі мен өндірістің техникалық деңгейінің өсуіне түрткі болады. Осы арқылы «қалай өндіру керек?», қандай ресурстар мен қандай технология қолданылатыны анықталады.

Соңында, нарық «кім үшін өндіру керек?» деген мәселені де алға шығарады: әртүрлі табыс деңгейі мен мамандығы бар халық топтары арасында ұлттық табыстың қалай бөлінетініне ықпал етеді.

Әрбір тауар өндірушінің негізгі міндеті — нарықта өз тұтынушысын тауып, тауарын сату. Дәл тұтынушы өз қолындағы ақшаны пайдалану арқылы ақырында не өндірілетінін және өндірілген тауар қайда бағытталатынын айқындайды.

Нарықтық механизм кәсіпкерлік еркіндігін, ресурстардың әртүрлі қолдану салаларына ауысуын және сатушыларды таңдау еркіндігін білдіретін экономикалық қатынастар арқылы әрекет етеді. Басқаша айтқанда, нарықтық экономика — мемлекеттің тікелей араласуынсыз тиімді қызмет етуге қабілетті өзін-өзі реттейтін жүйе.

Мыңдаған түрлі тауар орталықтандырылған басқарусыз өндіріледі, ал сұраныс пен ұсыныс арақатынасы тепе-теңдікке ұмтылады. Нарық бірнеше мың жыл бұрын табиғи түрде пайда болып, өзгермелі жағдайларға бейімделе отырып күрделі даму жолынан өтті және өміршеңдігін дәлелдеді.

Нарықтық механизм тепе-теңдік орнатуға ұмтылғанымен, ол бұл жолды тұрақты ауытқулар арқылы табады. Әлемдік нарықта тауарлар көбіне ақша көп жаққа бағытталады: біреулер табыс жетіспеушілігінен тарықса, енді біреулер шектен тыс табысқа ие болуы мүмкін.

Әлемдік нарық механизмі негізінен пайдаға бағдарланған. Сондықтан қоғам алдында тұрған көптеген міндеттерді — әлеуметтік қамтамасыз ету, ғылым мен мәдениетті дамыту, қоршаған ортаны қорғау сияқты бағыттарды — әрдайым тиімді шеше бермейді.

Нарық мәселесіне қатысты теориялық пікірталастар әлі де толастамай келеді. Экономикалық әдебиеттер мен зерттеулерде «әлемдік нарық» терминінің мәні толық әрі бірізді түрде ашылып болды деу қиын.

Кейбіреулер нарықты стихиялық күштер үстемдік ететін ұйымдастырылмаған, у-шу көп кәдімгі базармен теңестіреді. Ал басқалары оны экономиканың барлық «ауруын» тез жазатын керемет «дәрі» немесе қайшылықтарды бірден реттейтін «күш» ретінде әсірелей дәріптейді.

Саяси-экономикалық мағынада әлемдік нарық айырбас қатынастарын білдіретін экономикалық категория ретінде қарастырылады: ол ұдайы өндіріс процесіндегі маңызды сатыны — айырбасты сипаттайды. Демек, нарық — тауарлы өндірістің құрамдас компоненті әрі тауар мен ақша айналысы қатынастарының жиынтығы.

Экономикалық дамудың объективті жағдайлары нарықты және оның негізгі категорияларын — баға, ұсыныс, бәсеке және т.б. — өмірге әкеледі.

Ұзақ уақыт бойы басқарудың әкімшілдік әдістерінің үстем болуы нарықтың дамуын тежеді. Соңғы жылдары басқарудың экономикалық әдістеріне көшу нарықтық айырбасқа кең жол ашты.

Мысалы, Венгрияда экономикалық реформалар барысында өндіріс құрал-жабдықтарына көтерме сауданы енгізу арқылы нарықтық тепе-теңдікті қалыптастыру бағытында қадамдар жасалды.

Әрбір өндіріс тәсілінде нарық меншікке байланысты өндірістік қатынастардың бүкіл жүйесінде әрекет етеді. Біздің қоғамымызда нарық өндірістің тиімділігін арттыруға және халықтың әлеуметтік тұрмыс деңгейін жақсартуға бағыттала бастады.

Әлемдік нарықтың басты қызметтеріне өндіріс пен тұтыну арасындағы арақатынасты реттеу және ұдайы өндірістің үйлесімділігін қамтамасыз ету жатады. Қоғамдық қажеттіліктерді өтеу барысында халық шаруашылығының құрылымы, өнім түрлері және басқа шаруашылық параметрлері жоспарланады.

Алайда өндіріс пен тұтынудың нақты бағыт-бағдары алдымен нарықта — сұраныс пен ұсыныс қатынасы және кәсіпорындар арасындағы келісімдер арқылы — алғашқы сынақтан өтеді. Нарық белгіленген жоспарды жүзеге асыруда да маңызды рөл атқарады, өйткені ол өндірілген өнімге жұмсалған еңбектің қоғамдық қажеттілігін дәлелдейді.

Нарықтың тағы бір маңызды міндеті — бағаның қоғамдық қажетті еңбек шығындарын нақты көрсетуімен байланысты. Көптеген елдерде тауар айналысында ауыл шаруашылығы мен кооператив өнімдері, сондай-ақ қосалқы шаруашылықта өндірілген өнімді өткізу нарығы елеулі орын алады.

ТМД елдерінің ұлттық нарықтары бір-бірімен тығыз байланысты және дүниежүзілік нарықпен қарым-қатынасты кеңейтіп келеді. Бұл қатынастарды дамытудың материалдық негізі — елдер арасындағы еңбек бөлінісін тереңдету, тікелей тауар айырбасын және сату қызметтерін кеңейту.