Басты концепциялар мен принциптер

Жеке тұлға теорияларына шолу: бағыттар, негізгі идеялар, артықшылықтар мен шектеулер

Төмендегі материалда жеке тұлға теорияларының негізгі бағыттары жүйеленіп берілген. Әр бөлімде теорияның жетекші ұғымдары мен принциптері, сондай-ақ оның ғылыми және практикалық құндылығы мен шектеулері қысқаша, бірақ мазмұнды түрде сипатталады.

психодинамика эго-психология бихевиоризм әлеуметтік-когнитивтік гуманистік феноменологиялық

1) Психодинамикалық бағыт (З. Фрейд)

Классикалық психоанализ

Негізгі концепциялар мен принциптер

Психоанализ үш мағынада түсіндіріледі: (1) жеке тұлға және психопатология теориясы; (2) психикалық бұзылыстарды емдеу әдісі; (3) санасыз ойлар мен сезімдерді зерттеу тәсілі.
Жеке тұлға құрылымы: ид (инстинктивті, туа біткен), эго (шешім қабылдау), суперэго (норма мен стандарттардың ішкіленуі).
Мотивация денелік қажеттіліктерден туындайтын қозу энергиясына сүйенеді; қажеттіліктің психикалық бейнесі инстинкт ретінде қарастырылады.
Даму сатылары: оральды, анальды, фаллистік, генитальдық.
Үрей түрлері: реалистік, невротикалық, моральдық.

Артықшылықтар

Психиканы инстинкт, ақыл-ой және сана арасындағы күрес ретінде алғаш сипаттады.
Санасыз процестердің қылық-әрекетті реттеудегі рөлін көрсетті.
Теория, терапиялық тәжірибе және клиникалық бағалау жүйесін кең түрде қалыптастырды.

Кемшіліктер

Эмпирикалық тексерілуі күрделі; валидтілік көбіне клиникалық бақылауға сүйенеді.
Көп ұғымдары тым күрделі және нақты операцияланбаған.
Өмірлік мәнді сексуалдылық пен агрессияға тым тар шеңберде телу қаупі бар.

2) Психодинамиканы қайта қарау (А. Адлер, К.Г. Юнг)

Неопсихоанализ

Альфред Адлер: индивидуалды психология

Индивид социумнан бөлінбейді; адам — біртұтас әрі өзімен үйлесімді организм.
Жеке тұлғаның тұтастығын сипаттайтын негізгі ұғым — өмір стилі.
Негізгі қағидалар: толыққансыздық сезімі және компенсация; шыңға ұмтылу; әлеуметтік қызығушылық; творчестволық Мен; туу реттілігі; фикциондық финализм.

Карл Густав Юнг: аналитикалық психология

Құрылым: эго (сананың өзегі), жеке санасыздық, ұжымдық санасыздық.
Ұжымдық санасыздық архетиптер арқылы ашылады.
Бағыттылық: экстраверсия және интроверсия; 4 функция: ойлау, түйсік, сезім, интуиция.
Дамудың шыңы — өзін-өзі жүзеге асыру (самореализация).

Артықшылықтар

Жеке тұлғаның әлеуметтік детерминанттарын айқын алға шығарды.
Невроз табиғатын түсіндіру мен емдеуге қолданбалы үлес қосты.
Рухани/діни тәжірибенің дамуға ықпалы туралы тақырып көтерілді; персонология ұғымы орнықты.

Кемшіліктер

Эмпирикалық тексерім жеткіліксіз; ұғымдар кейде шамадан тыс глобалды берілген.
Теориялық жүйенің толық жүйеленбеуі валидизацияны қиындатады.
Юнг концепцияларын түсіну күрделі; кей тұжырымдары болжам деңгейінде қалып қояды.

3) Эго-психология және жақын теориялар (Э. Эриксон, Э. Фромм, К. Хорни)

Әлеуметтік өлшем

Эрик Эриксон: эго дамуы және психоәлеуметтік сатылар

Өмір бойғы даму өзгерістеріне акцент; патологиядан гөрі сауға сүйену.
Идентификация (идентистік сезім) мәселесін орталыққа қояды.
Эпигенетикалық принцип; дамудың 8 психоәлеуметтік стадиясы.

Эрих Фромм: гуманистік-әлеуметтік түсіндіру

Еркіндік пен қауіпсіздік арасындағы қайшылық — адам болмысындағы негізгі қиындықтардың бірі.
Жалғыздық, изоляция, оқшаулық — экзистенциялық өлшем ретінде қарастырылады.
«Еркіндіктен қашу» стратегиялары: авторитаризм, деструктивтілік, автоматты конформдылық.
Мінездің 5 әлеуметтік типі: рецептивті, эксплуатациялаушы, жинақтаушы, нарықтық, продуктивті.

Карен Хорни: әлеуметтік-мәдени перспектива

Бала–ата-ана арасындағы әлеуметтік қатынастар жеке тұлға дамуына шешуші ықпал етеді.
Балалық шақтағы базалық қажеттіліктер: қауіпсіздік және қанағаттану.
Қауіпсіздік қанағаттанбаса: базальды қастық → базальды үрей; базальды үрей — невроздың негізі.

Артықшылықтар

Жасөспірімдік кезең мен идентификацияға терең назар аударылды.
Әлеуметтік детерминанттар айқын әрі мазмұнды сипатталды; мінез типологиясы ұсынылды.
Невроздардың бұзылған қарым-қатынастан туындауын түсіндіруде маңызды үлес бар.

Кемшіліктер

Көп тұжырым эмпирикалық тексерімнен толық өте алмайды: абстрактілік пен жүйелік зерттеудің шектеулілігі байқалады.
Фроммда мінез дамуына қатысты кей ұғымдар шамадан тыс жалпыланған.
Хорни тұжырымдары көбіне клиникалық бақылауға сүйеніп, невроздың клиникалық көрінісіне көбірек бағытталған.

4) Диспозиционалды бағыт (Г. Олпорт)

Белгі (trait)

Негізгі концепциялар мен принциптер

Адамда тұрақты ішкі қасиеттер (белгілер) болады және олар уақыт өте салыстырмалы түрде сақталады.
Жеке тұлғаны зерттеудің негізгі бірлігі — белгі.
Белгілерді біріктіріп, өмірге бағыт беретін конструкт — проприум.

Артықшылықтар

Индивидуалдық айырмашылықтарды белгілер арқылы нақтылауға мүмкіндік берді.
Жеке қасиеттердің маңызын күшейтті.

Кемшіліктер

Кей интерпретацияларда адамды «белгілер жиынтығы» ретінде қарастыруға бейім; орта рөлін елемеу қаупі бар.

5) Үйретуші-бихевиоральды бағыт (Б.Ф. Скиннер)

Оперантты үйрету

Негізгі концепциялар мен принциптер

Қылық-әрекет детерминирленген, алдын ала болжануы мүмкін және орта арқылы басқарылуы ықтимал.
Екі негізгі тип: респондентті (стимулға жауап) және оперантты (нәтижемен реттелетін) қылық-әрекет.
Басты ұғым — бекіту (reinforcement).
Ішкі автономды себептерді шешуші фактор ретінде қабылдауды қатаң теріске шығарды.

Артықшылықтар

Мінез-құлықты түсіндіруде үнемді, жүйелі және қолданбалы модель ұсынады.

Кемшіліктер

Ішкі психикалық факторларды елемеуге бейім; физиологиялық-генетикалық түсіндірулерді шектеулі қолданады.
Көбіне оперантты қылық-әрекетке басымдық беріліп, басқа аспектілер көлеңкеде қалуы мүмкін.

6) Әлеуметтік-когнитивтік бағыт (А. Бандура, Дж. Роттер)

Өзара детерминация

Негізгі концепциялар мен принциптер

Қылық-әрекет, тұлғалық факторлар және орта өзара ықпалдасып, динамикалық процесс құрайды.
Негізгі механизм — модельдеу арқылы үйрену (бақылау арқылы үйрену).
Өзін-өзі реттеу (self-regulation) ұғымы енгізіледі.
Роттер: 4 ауыспалы — қылық-әрекет потенциалы, күту, бекітудің құндылығы, психологиялық жағдай.
Негізгі конструкт — басқару локусы (life outcomes-ты бақылау туралы жалпыланған күту).

Артықшылықтар

Бандура теориясы эмпирикалық тұрғыдан жақсы тексерілген және фактілік базаға бай.
Үйренуді әлеуметтік-когнитивтік факторлармен түсіндіру дәстүрлі бихевиоризм шеңберін кеңейтеді.
Қылық-әрекетті ұйымдастыруға үнемді әрі бірізді түсіндірме береді.

Кемшіліктер

Үйренуді көбіне бақылау арқылы меңгеруге басымдық береді; ішкі терең құрылымдарға мән кейде жеткіліксіз.
Кей интерпретацияларда жеке тұлғаның негізгі қырлары тек әлеуметтік контексте көрінеді деген ұстаным күшеюі мүмкін.
Роттер зерттеулерінің эмпирикалық ықпалы шектеулі деп бағаланады.

7) Гуманистік бағыт (А. Маслоу)

Қажеттілік иерархиясы

Негізгі концепциялар мен принциптер

Адамды тұтас жүйе ретінде қарастыру; жануарларға жасалған зерттеулерді адамға тікелей көшіруге сақтықпен қарау.
Адам табиғатына жағымды, жасампаз көзқарас; психикалық денсаулыққа акцент.
Мотивация қажеттілік иерархиясы арқылы түсіндіріледі: физиологиялық → қауіпсіздік → махаббат/тиістілік → өзін-өзі сыйлау → өзін-өзі актуализациялау.

Артықшылықтар

Өзін-өзі актуализациялау идеясын зерттеуге ыңғайлы етіп жүйеледі; қысқаша индекс сияқты өлшемдерді қолдануға жол ашты.

Кемшіліктер

Эмпирикалық зерттеулер көбіне өзін-өзі актуализациялау ұғымына шоғырланды; іріктеу критерийлерінде субъективтілік кездеседі.

8) Феноменологиялық бағыт (К. Роджерс)

Мен-концепциясы

Негізгі концепциялар мен принциптер

Қылық-әрекетті адамның субъективті тәжірибесі арқылы түсінуге болады.
Негізгі мотив — өзін-өзі актуализациялау тенденциясы.
Басты ұғымдар: позитивті зейін қажеттілігі, құндылық шарттары, шартсыз позитивті зейін, Мен-концепциясы.

Артықшылықтар

Психотерапия практикасын теориямен терең байланыстырды; клиентке бағдарланған тәсіл кең қолданыс тапты.
Толыққанды тұлға және бірегейлік идеялары қазіргі психологияға елеулі әсер етті.

Кемшіліктер

Қылық-әрекеттегі өзгерістерді негізінен ішкі тәжірибемен байланыстырады; объективті контекст факторлары екінші орынға ығысуы мүмкін.
«Нақты болмыс — субъективті реалдылық» деген тұғыр эмпирикалық тексерімді қиындатуы ықтимал.

9) Гештальт-психологиялық (идеалистік) бағыт (М. Вертхаймер, В. Келлер)

Тұтастық қағидасы

Негізгі концепциялар мен принциптер

Психологиялық процестердің біртұтастығын және өзіндік сапасын қорғау.
Тұтастық идеясы динамикалық ситуация мен оның формальды құрылымының бірлігінде іске асады.
Тұлға — барлық аспектілерінің жиынтығы арқылы қалыптасатын тұтас құрылым ретінде түсіндіріледі.

Артықшылықтар

Редукционизмге қарсы тұрып, тұтас психологиялық ұйымды түсіндіруге мүмкіндік береді.

Кемшіліктер

«Бейне» мен оны тудыратын нақты әрекет арасындағы байланысты жоққа шығаруы түсіндіру мүмкіндігін шектеуі мүмкін.
Негізгі категорияларды бір жүйеге біріктіріп, психологиялық болмысты талдаудың ортақ моделін толық бере алмауы байқалады.

10) Генетикалық бағыт (Ж. Пиаже)

Интеллект құрылымы

Негізгі концепциялар мен принциптер

Психологиялық болмысты тануда әдіснама жетекші рөл атқарады.
Баланың ақыл-ойының қалыптасуын зерттеу арқылы ересектер интеллектінің табиғаты мен қызметін түсіндіруге болады.
Мақсат: интеллект құрылымын зерттеу және жеке тұлға қалыптасуындағы генетикалық факторлардың үлесін анықтау.

Артықшылықтар

Дамудың бірізді логикасын ұсынып, генетикалық ерекшеліктерді ескереді.
Жоғары деңгейлі ойлау қабілеттерінің мүмкіндіктерін дәлелдеуге тырысады.

Кемшіліктер

Баланың тұтас дамуын толық қамтымауы мүмкін.
Сананы дамытатын факторлардың ішінде қоғамдық-тарихи әрекетке орын аз қалуы ықтимал.
Әлеуметтік-қоғамдық факторлардың жеке тұлға қалыптасуындағы мәнін төмендетіп көрсету қаупі бар.

Қорытынды

Бұл бағыттардың әрқайсысы жеке тұлғаны әр қырынан түсіндіреді: біреуі санасыз динамиканы, екіншісі әлеуметтік контекст пен дамуды, үшіншісі мінез-құлықтың үйрену механизмдерін, ал гуманистік және феноменологиялық мектептер адамның мағына іздеуін, өзін-өзі жүзеге асыруын алдыңғы қатарға шығарады. Теорияны таңдауда оның зерттеу мақсатына сәйкестігі, эмпирикалық негізі және практикалық қолдану аясы қатар ескерілуі маңызды.