Санадан тыстық - адамның санасынан тыс жатқан психологиялық қасиеттері, процесстері мен қалыптарының сипаттамасы

Қысқаша сөздік туралы

Бұл мәтін жалпы және заң психологиясы салаларында жиі қолданылатын ұғымдарды қысқа әрі нақты анықтамаларымен ұсынады. Төмендегі бөлім I бөлім: жалпы психология пәнінің терминдеріне арналған.

Анықтама Терминология Жалпы психология

Таным және қабылдау

Абстракция: Заттың немесе құбылыстың белгілі бір сипаттары мен қасиеттерін тереңірек зерттеу мақсатында оларды ойша бөліп алу.
Апперцепция: Заттар мен құбылыстарды қабылдаудың өткен тәжірибеге, адамның дара ерекшеліктері мен психикалық күйіне тәуелді болуы.
Қабылдау: Сезім мүшелері арқылы миға түскен ақпаратты алу және қайта өңдеу үдерісі.
Қабылдаудың заттылығы: Ортаны жеке түйсіктер түрінде емес, тұтас бейнелер ретінде қабылдай алу қасиеті.
Әлеуметтік перцепция: Әлеуметтік объектілерді (өзге адамдарды, өзін, әлеуметтік топтарды) қабылдау, түсіну және бағалау ерекшеліктері.
Түсіну: Құбылыстың мәні мен маңызын ұғыну.
Тану: Көрсетілген объектіні бұрын қалыптасқан категорияға/сыныпқа жатқызып, оны жадта сақталған бейнемен салыстырудың нәтижесі.
Идентификация: Нысанды тану және оны бұрын қалыптасқан бейнемен салыстыру үдерісі.
Ойлау: Жаңа білім ашу, міндеттерді шешу және шындықты шығармашылықпен өзгертуге байланысты танымдық үдеріс.
Ой қорытындысы: Бірнеше алғышарт-тұжырымнан логикалық түйін шығару үдерісі.
Интуиция: Шындыққа алдын ала талдамай-ақ кенеттен көз жеткізу; таным әрекетіндегі жалпылаудың жоғары тәсілдері нәтижесінде пайда болатын алдын ала сезіну.
Қиял: Бар немесе жоқ объектіні көз алдына елестету, оны санада ұстап, ойша түрлендіру және айтылғанына қарап қайта құрастыру қабілеті.

Ес, сана және өзін-өзі тану

Ес (жад): Ақпаратты есте сақтау, сақтауын қамтамасыз ету, қайта жаңғырту және тану қабілеті.
Амнезия: Естің (жадтың) бұзылуы.

Ретроградты амнезия: ауруға дейінгі оқиғаларға қатысты естің бұзылуы.

Антероградты амнезия: ауру басталғаннан кейінгі оқиғаларға қатысты естің бұзылуы.

Қорғаушы амнезия: психикаға соққы болатын оқиғаларды ұмыту.
Жедел ес: Міндетті шешуге немесе операцияны орындауға қажетті уақыт аралығында ақпаратты уақытша сақтайтын ес түрі.
Ұмыту: Бұрынғы әсерлер іздерінің жоғалуына және қайта жаңғыртудың мүмкін еместігіне байланысты ес үдерісі.
Сана: Шындықты қабылдау мен мағыналаудың ұғымдар және жалпылама бейнелер түрінде көрінетін жоғары деңгейі.
Санадан тыс: Адам санасының шегінен тыс жатқан психологиялық қасиеттер, үдерістер және күйлер.
Өзіндік сана: Адамның өзін және өз ерекшеліктерін танып-білуі, саналауы.
Рефлексия: Сананың өзіне назар аударып, өзін танып-білуге қабілеттілігі.

Эмоциялар, күйлер және төзімділік

Аффект: Қысқа мерзімді, өте күшті эмоциялық қозу күйі.
Аффектілік әрекет: Белгілі эмоциялық күй басқарып, бағыттайтын әрекет (мысалы: ерлік, сүйіспеншілік, жеккөрушілік, қанаттану, кекшілдік).
Көңіл күй: Ұзақ уақытқа созылып, адамның жалпы тонусын айқындайтын, айқын байқала бермейтін эмоциялық күй.
Алаңдаушылық: Әртүрлі әлеуметтік жағдайларда жоғары қозу, мазасыздану, қорқу және алаң болуға бейімді күй.
Қорқыныш: Биологиялық немесе әлеуметтік қолайлы жағдайларға қауіп төнуіне байланысты туатын жағымсыз эмоция.
Үрей: Көп адамда бір мезгілде қорқыныш пен мазасызданудың күшеюі нәтижесінде тәртіпсіз, хаостық әрекеттерге әкелетін құбылыс.
Апатия: Немқұрайдылық пен селқостық күйі: түрткілер мен мүдделердің әлсіреуі, оқиғаларға бейтараптық, көңіл күйдің бәсеңдеуі.
Депрессия: Белсенділікті төмендететін рухани күйзеліс және еңсе түсу жағдайы.
Стресс: Қалыптасқан жағдайда саналы әрі мақсатты әрекет ету қабілеті төмендегенде пайда болатын эмоциялық бұзылу күйі.
Фрустрация: Сәтсіздікті терең сезіну, үміттің күйреуі және тұйыққа тірелу күйі.
Ұстамдылық: Күрделі жағдайларда сабыр сақтап, саналы әрі өлшемді әрекет жасай алу қабілеті.

Мінез-құлық, тұлға және әлеуметтік орта

Жеке бас (адам): Әлеуметтік қатынастардың субъектісі ретіндегі даралық; әлеуметтік маңызды сапалар жүйесі және әлеуметтенудің нәтижесі.
Даралық: Туа біткен сипаттарға (нышан, еліктеу, эмоциялық ерекшелік) ие табиғи тіршілік иесі ретіндегі адамның психофизиологиялық сапасы.
Даралық ерекшелік: Адамды өзге адамдардан ажырататын қасиеттер жиынтығы; психиканың өзіндік ерекшелігі.
Мінез: Жеке бастың тұрақты құндылық-бағдарлық және мінез-құлықтық сапаларының жиынтығы.
Мінез-құлық: Психикалық және қимыл-қозғалыс белсенділігі арқылы тірі ағзалардың ортаға бейімделуші өзара әрекеттері.
Қылық: Адамгершілік негізімен байланысты саналы мінез-құлық актісі.
Авторитарлық (биліктілік): Өзге адамдарға демократиялық емес тәсілмен ықпал етуге бейімділікті сипаттайтын тұлғалық қасиет.
Агрессия: Өзге адамдарға зиян келтіруге, қолайсыздық туғызуға бағытталған мінез-құлық.
Альтруизм: Өзге адамдарға ақысыз көмек көрсетуге итермелейтін мінездік сипат.
Ауытқушы (девиантты) мінез-құлық: Қоғамда қалыптасқан адамгершілік және құқықтық нормаларды бұзатын мінез-құлық.
Жауаптылық: Мінез-құлықтың әлеуметтік бақылауға бағынуы және әлеуметтік-нормативтік талаптарға, парыз бен міндетке сай келуі.
Жанжал (конфликт): Бірлесіп әрекет ететін субъектілердің қарама-қайшы мүдделері, мақсаттары, тілектері мен ұстанымдарының соқтығысуы. Әдетте бір тарап екінші тараптың мүддесіне зиян келтіретін әрекет жасаған инциденттен басталады.
Коммуникация: Әлеуметтік өзара әрекеттің мәндік жағы: адамдардың қарым-қатынасы, хабар алмасуы және өзара әрекеттесуі.
Әлеуметтік-психологиялық климат: Бірлескен әрекет нәтижелеріне әсер ететін, топтың даму деңгейіне тәуелді тұлғааралық қатынастар сапасы.
Әлеуметтік адаптация: Даралықтың әлеуметтік орта жағдайларына бейімделуі.

1-тип: ортаға белсенді ықпал ету.

2-тип: әлеуметтік ортаның құндылықтары мен мақсаттарын енжар, келісімпаздықпен қабылдау.

Әлеуметтік адаптацияның бұзылыстарына ортаға жат мінез-құлық, маскүнемдік, есірткіге әуестік және маргиналдық жатады.
Әлеуметтік роль: Қоғамда белгілі мәртебеге ие адамға тән әрекеттерді сипаттайтын мінез-құлық ережелері мен үлгілерінің жиынтығы.
Әлеуметтік топ: Ортақ мүдде, мақсат және құндылық бағдарларымен біріккен, әлеуметтік нормалар мен топтық бақылау негізінде қызмет ететін адамдар бірлестігі; сондай-ақ психологиялық немесе әлеуметтік-демографиялық белгілеріне қарай біріккен адамдар тобы.
Ұжым (коллектив): Қарым-қатынастары жоғары адамгершілік негізде жүзеге асатын, дамуы жоғары шағын топ.
Үлкен әлеуметтік топ: Жынысы, жасы, ұлты, кәсібилігі, әлеуметтік-экономикалық жағдайы сияқты әлеуметтік-демографиялық белгілер негізінде қалыптасатын саны көп бірлестік.

Ерік, ниет және әрекет

Ерік: Өз психикасы мен мінез-құлқын саналы түрде басқара алу қабілеті.
Ниет (мотив): Әрекетті жасаудың себебін, мәнін және қажеттілігін түсіну; мінез-құлықтың өзіндік детерминация факторы.
Ниеттену (мотивация): Жетістікке ұмтылу мен сәтсіздіктен қашу қажеттілігінің көрінісі; әрекеттегі табыс ықтималдығын субъективті бағалау; ағзаның белгілі бағыттағы белсенділігін туғызатын түрткілер жүйесі.
Міндет: Бастапқы шарттарды өзгерте отырып қол жеткізуге болатын мақсат. Міндет құрамына талап (мақсат), шарт (берілген) және сұрақпен түйінделетін белгісіз кіреді.
Операция: Алғышарттармен байланыстырылған әрекеттерді орындаудың тәсілдері мен жолдары.
Дағды: Көп қайталау (жаттығу) негізінде қалыптасып, әрекет элементтерін саналы бақылауды азайтатын жартылай автоматтандырылған қимыл.

Тіл, белгі және мінездің көріністері

Сөз: Ақпаратты елестету, өңдеу, сақтау және жеткізуге арналған дыбыстық сигналдар, жазбаша таңбалар мен символдар жүйесі.
Вербальды: Адамның дыбыстық сөзіне қатысты.
Мимика: Адамның күйін немесе қатынасын білдіретін бет бұлшықеттерінің қимыл-қозғалысы.
Пантомимика: Адамның мәнерлі дене қимылдарының жүйесі.
Қол қимылы (жест): Ішкі күйді немесе сыртқы дүниедегі нысанды нұсқайтын қимыл.

Клиникалық және шектес ұғымдар

Бұл бөлімде психикалық денсаулық пен психопатологиялық құбылыстарға қатысты терминдер жинақталды. Анықтамалар оқу-анықтамалық сипатта берілген.

Психика және денсаулық

Психика: Психологиялық құбылыстардың жиынтығын білдіретін жалпы ұғым.
Психикалық денсаулық: Адамның өзін лайықты психикалық бақылауын қамтамасыз ететін қолайлы психикалық күй.
Психикалық күй: Әрекет заты мен жағдайларына және осы әрекетке қатынас шарттарына байланысты психикалық іс-әрекеттің уақытша, өтпелі ерекшелігі.
Психикалық үдерістер: Психикалық іс-әрекет актыларының жиынтығы; танымдық, еріктік және эмоциялық түрлерге бөлінеді.

Қабылдау бұзылыстары

Галлюцинациялар: Ауру кезінде пайда болатын, шынайы өмірде жоқ қияли бейнелердің елестері.
Сандырақтау: Галлюцинациялар, қияли бейнелер, елестермен байланысты психиканың қалыптан тыс ауру күйі.
Деперсонализация: Адамның өзін қайталанбас даралық ретінде сипаттайтын жоғары психологиялық және мінез-құлықтық сапаларын уақытша жоғалтуы.
Конфабуляция: Жалған еске алулар.

Жүйке-психикалық әлсіреу

Астения: Жоғары шаршағыштық пен тітіркенгіштік арқылы көрінетін жүйке-психикалық әлсіздік.
Тежелушілік: Психикалық үдерістер мен реакциялардың қалыпты деңгейден баяулауы.
Аутизм: Қалыпты ойлау барысының ауруға, психотроптық дәрілерге немесе ойлау логикасының дамымауына байланысты бұзылуы; өзіндік реттеудің төмендігі, қиял әлеміне жиі кетіп қалу тән.
Гипноз: Нандыру арқылы сананы уақытша «ажырату», мінез-құлықты ерікті бақылаудан ішінара босату.

Қосымша терминдер (таңдамалы)

Бақылау

Сезім мүшелері арқылы дерек жинауға негізделген психологиялық зерттеу әдісі.

Бәсекелестік

Өзгелермен жарысуға, озып кетуге және жеңуге ұмтылыс.

Бағдар

Белгілі жағдайларда стереотиптік әрекеттерді орындауға даярлық.

Бағдарлаушы рефлекс

Жаңа стимулға ағзаның реакциясы: зейіннің шоғырлануы, қордың жұмылуы.

Доминанта

Мінез-құлыққа бағыттылық беретін ОЖЖ-дегі жетекші қозу ошағы.

Инстинкт

Туа біткен мінез-құлық кешендері жиынтығы.

Интеллект

Ақыл-ой қабілеттерінің жиынтығы.

Зейін

Сананың маңызды объектілерге бағытталған ұйымдасқан күйі; үйлесімділік, шоғырлану, дәлдік пен жылдамдықты қамтамасыз етеді.

Нандыру (иландыру)

Психикаға еріктен тыс ену немесе сындарлылық төмендеген кезде ықпал ету үдерісі.

Нанғыштық (иланғыштық)

Сенімсіздік, төмен өзіндік баға, ұялшақтық және қауіптену жоғары болғанда ықпалға көнуге субъективті даярлық.

Референттік топ

Даралық үшін нормалар, пікірлер мен мінез үлгілерінің «өлшемі» болатын адамдар тобы.

Статус

Топтық қатынастар жүйесіндегі адамның орны.

Темперамент

Психикалық үдерістер мен мінез-құлық динамикасының сипаттары жиынтығы.

Флегматик

Қозғалғыштығы төмен, қимылы баяу, экспрессиясы әлсіз темперамент типі.

Тобыр (толпа)

Құрылымсыз, ұйымдаспаған, сананың жалпы бағыттылығымен ғана байланысқан адамдар көпшілігі.

Катарсис

Күшті эмоциялық күйден кейінгі рухани жеңілдік (тазару).

Ескерту

Мәтіндегі терминдер бастапқы дереккөздегі анықтамаларға сүйене отырып, емле мен стиль жағынан өңделді: қайталанған тіркестер қысқартылды, орысша-калька үлгілері қазақша нормаларға жақындатылды, мағына сақталды.