Ұлттық мектеп пен оқыту тілі жөніндегі мәселелер
Пән туралы негізгі ақпарат
Оқу форматы
Күндізгі бөлім, 3-курс, 6-семестр
Кредит және сағат көлемі
- 1 кредит (барлығы 40 сағат)
- Аудиториялық: 15 сағат
- ОСӨЖ: 15 сағат
- СӨЖ: 10 сағат
Бақылау түрі
Емтихан (6-семестр)
Әзірлеушілер мен жауапты тұлғалар
- Құрастырған
- доцент К. М. Қалиева
- Ғылыми кеңесші
- филол. ғ.к., доцент Б. С. Жұмағұлова
- Пікір жазған
- п.ғ.д., проф. К. С. Успанов
- Жалпы редакция
- филол. ғ.д., проф., ЖМ ХҒА академигі С. С. Құнанбаева
Силлабус Абылай хан атындағы ҚХҚжӘТУ ҒӘК мәжілісінде талқыланып, бекітілді (хаттама № 8, 26 мамыр 2006 жыл).
Түсіндірме хат
Бағдарлама 05019 — «Шетел тілі: екі шетел тілі» мамандығы бойынша, Қазақстан Республикасының жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес құрастырылды.
Қазақстанның қазіргі даму кезеңінде қоғам өмірінің барлық салаларындағы демократиялану үдерістері адамдар психикасының этникалық ерекшеліктерін зерттеуді ерекше өзекті етеді. Бұл бағыт ұлттық мінездің, ұлттық өзіндік сананың және этникалық стереотиптердің қалыптасуы мен қызмет ету заңдылықтарын түсіндіруге мүмкіндік береді.
Этникалық ерекшеліктерді зерттеу адам туралы ұғымды тереңдетіп, психиканың әлеуметтік шарттылығы мен тарихи өзгермелілігін кеңірек қарастыруға жағдай жасайды. Сондықтан педагог кадрларды даярлауда этностардың ұлттық ерекшеліктерін және олардың ұлтаралық қарым-қатынастардағы көріністерін қарастыратын этнопсихологияға басымдық беру қажет.
Курс қолданбалы тұрғыдан да маңызды: ол нақты этностың ұлттық психологиясындағы салт-дәстүрлер мен өзгерістерді бақылауға, этносаралық қатынас мәселелерін шешуде дұрыс бағдар ұстануға, сондай-ақ оқу-тәрбие үдерісінде этнопсихологиялық білімдерді сауатты пайдалануға көмектеседі.
Кредиттік технология туралы
Кредиттік технология (лат. credit — сенім) — студенттің өздігінен білім алу деңгейін көтеруге және білімді шығармашылықпен игеруге бағытталған жүйе. Ол оқу траекториясын дербестендіру мен таңдауға негізделіп, білім көлемін кредиттер түрінде есептеуді көздейді.
Мақсаты
Болашақ маманның пәндік білімдерінің беріктігін қамтамасыз ететін кең ауқымды кәсіби базалық дайындық қалыптастыру.
Негізгі міндеттері
- студенттердің кәсіби шығармашылығын дамыту;
- өздігінен білім алуға қажеттілікті қалыптастыру.
Курстың мақсаты мен міндеттері
«Этнопсихология» курсының негізгі мақсаты — студенттерді этнопсихологиялық құбылыстармен, олардың қалыптасуы мен даму ерекшеліктерімен, сондай-ақ түрлі қауымдастық өкілдерінің әлеуметтік үдерістерге ықпалымен таныстыру.
Осы мақсатты іске асыру үшін
- этнопсихологиялық әдебиеттерді жүйелі оқу;
- методология және зерттеу әдістерімен танысу;
- этносаралық бірлескен әрекетке дайын тұлға қалыптастыру;
- оқу-тәрбие міндеттерін шешуде этнопсихологиялық білімді қолдану дағдыларын дамыту.
Пререквизиттер
Мемлекеттік стандартта қарастырылатын пәндер: әдеп және жантану, адам және қоғам, әдебиет және т.б.
Корреквизиттер
Қатар оқытылатын пәндер: психология, философия, Қазақстан тарихы, әлеуметтану, педагогика, этнопедагогика және т.б.
Постреквизиттер
Келесі курстар: шетел тілін оқыту психологиясы, кіші жастағы оқушылар психологиясы, ерте жастан оқыту дидактикасы және т.б.
Күтілетін нәтижелер (кәсіби құзыреттер)
- түрлі этнопсихологиялық концепцияларды сыни және шығармашылық тұрғыдан талдау;
- этнопсихологияның негізгі категорияларын, тарихи даму кезеңдерін және қазіргі ахуалын ғылыми негізде түсіндіру;
- этнопсихологиялық зерттеу әдістерін практикалық қолдану;
- педагогикалық міндеттерді шешуде этнопсихологиялық білімдерді пайдалану;
- этнопсихологиялық құбылыстарға өздігінен түсіндірме беру.
Пәннің мазмұны: модульдер мен тақырыптар
I тарау. Этнопсихологияның теориялық негіздері
1.1 Тақырып: Этнопсихология пәні, міндеттері және зерттеу әдістері
- Этнопсихология ғылым ретінде: пәні мен міндеттері.
- Этнопсихологиялық зерттеулердің негізгі бағыттары.
- Методологиялық негіздер және басқа ғылымдармен байланысы.
- Б. Ф. Поршневтің тарихи-психологиялық концепциясы және Л. Н. Гумилевтің этностың биологиялық-географиялық концепциясы: мәні мен ықпалы.
- Зерттеу әдістері және олардың классификациясы.
Негізгі ұғымдар
Этнос, ұлт, этнопсихология, психологиялық антропология, салыстырмалы-мәдени психология, релятивизм, лабораториялық және эксперименттік әдістер, сауалнама, бақылау, тест, интервью, проективтік әдістеме.
II тарау. Этникалық психологияның пайда болуы және қалыптасу тарихы
2.1 Тақырып: Батыс елдерінде этнопсихологиялық идеялардың пайда болуы
- Антикалық авторлар еңбектеріндегі этникалық айырмашылықтар туралы көзқарастар.
- Жаңа дәуір ойшылдары: халық рухы және ықпал етуші факторлар.
- ХІХ ғасырдың екінші жартысы: «халықтар психологиясы» пәнінің қалыптасуы.
Негізгі ұғымдар
Географиялық детерминизм принципі, халық рухы, мінездің туа біткен нышандары, халықтар психологиясы, психологиялық этнология.
2.2 Тақырып: Ресейде этнопсихологиялық ойдың дамуы
- Орыс ойшылдарының этнопсихологиялық мұралары.
- Славянофилдер еңбектеріндегі «орыстың жан дүниесі» мәселелері.
- Л. С. Выготскийдің мәдени-тарихи теориясы және ықпалы.
- Ресейдегі этнопсихологияның қазіргі жағдайы және даму перспективалары.
Негізгі ұғымдар
«Халықтық» және «ұлттық» ұғымдарының арақатынасы, «бастан кешу» әдісі, «халық» және «халықтық», ұжымдық рефлексология.
2.3 Тақырып: Қазақстанда этнопсихологиялық ойдың дамуы
- Орхон–Енисей жазба ескерткіштеріндегі этнопсихологиялық идеялар (V–VIII ғғ.).
- Әл-Фараби және өзге халықтардың әдет-ғұрыптары, тілі, мінез-құлқы туралы пайымдары.
- Ж. Баласағұн, М. Қашғари, А. Жүйнеки мұралары.
- Қазақ ақын-жыраулары шығармаларындағы халықтық мінез мәселелері.
- Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердіұлы еңбектерінің үлесі.
- Қазақстандағы ғылыми этнопсихологияның қалыптасуы, қазіргі міндеттері.
Негізгі ұғымдар
Этникалық айырмашылықтың мәні, түркілердің құндылық бағдарлары, халық рухы ұғымы, шешендік дәстүрдің халықтық мәдениеттегі орны.
III тарау. Этникалық психологияның негізгі ұғымдары
3.1 Тақырып: Халықтық психология және этникалық стереотиптер
- Халықтық психология мен этнопсихологияның өзара байланысы.
- Этникалық стереотиптер: автостереотиптер және гетеростереотиптер.
- Этносаралық өзара ықпал және көпэтникалық ортадағы қабылдау ерекшеліктері.
- Ұлттық стереотиптерді анықтауда психосемантикалық көзқарас.
Негізгі ұғымдар
Халықтық психология, этнопсихология, этникалық стереотиптер, автостереотиптер, гетеростереотиптер, көпэтникалық және бірэтникалық орта.
3.2 Тақырып: Этникалық өзіндік сана және оның компоненттері
- Этникалық бағдарлар, сенімдер және өзге халықтар туралы көзқарастар.
- Ұлттың психикалық құрылымы және этникалық тұлғаның қалыптасуы.
- Халықтық мінез, темперамент, сезім, талғам және бағдарлар.
Негізгі ұғымдар
Ұлттың психикалық құрылымы, этникалық өзіндік сана, ұқсастық (бірдейлік), ұқсастандыру (бірдейлендіру), этникалық тұлға.
3.3 Тақырып: Ұлттық психология және ұлттық мінез
- Ұлттық психологияның құрылымы: мүдде, қажеттілік, бағдар, құндылық, сезім, көңіл-күй.
- Ұлттық мінез — ұлттық психологияның мәнді элементі.
- Ру, тайпа, халық, ұлт ұғымдарының психологиялық аспектілері.
- Менталитет туралы тұжырымдар және қазақ ұлттық мінезінің кейбір белгілері.
Негізгі ұғымдар
Ұлттық психология, діл, ұлттық мінез, ұлттық сезім, дүниетаным.
3.4 Тақырып: Дәстүрлер, салттар, ғұрыптар
- Дәстүр, салт, ғұрып: ұрпақтан ұрпаққа берілетін мінез-құлық формалары.
- Дәстүрлердің стереотиптенуі және өзгермелілігі.
- Дәстүрдің өмірді реттеудегі және тәрбиедегі рөлі.
Негізгі ұғымдар
Этникалық қауым, дәстүр, салт, ғұрып, этномәдени орта, тұлғаның этномәдени әлеуметтенуі.
IV тарау. Этникалық психологияның қолданбалы аспектілері
4.1 Тақырып: Ана тілі — этнопсихологиялық проблема
- Тіл — дүниені өзінше елестету формасы (В. Гумбольдт).
- Мемлекеттік тіл ұғымы және психологиялық қырлары.
- Тіл — этностың өзіндік санасының көріну формасы.
- Басқа мәдени ортада тіл оқыту және ана тілі мен өзге тілдердің психологиялық айырмашылықтары.
Негізгі ұғымдар
Тіл, мемлекеттік тіл, тілдік орта.
4.2 Тақырып: Отбасылық қарым-қатынастар және балалар тәрбиесінің этникалық аспектілері
- Отбасылық өзара қарым-қатынастардың этнопсихологиялық ерекшеліктері.
- Ұлттық-дара ерекшелікті дамытудағы отбасының рөлі.
- Өзіндік сананы айқындайтын этнопсихологиялық факторлар.
Негізгі ұғымдар
Тәрбие, тұлға дамуының этникалық ерекшелігі, отбасы, инициация тәсілдері.
4.3 Тақырып: Тілдік мәдениетті тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу мәселелері
- Тіл және тұлға. Тіл және саясат.
- Этноцентризм және оның психологиялық қырлары.
- Ұлттық нигилизм, «мәңгүрттік», «дүбара тұлға» ұғымдары.
- Дүбаралықтың себептері: әлеуметтік және мәдени «шекаралық» жағдайлар.
Негізгі ұғымдар
Этникалық орта, тілдік мәдениет, тұлғаның дүбаралығы, этноцентризм, ұлттық даралық.
Оқу-тақырыптық жоспар (қысқаша кесте)
Төмендегі кестеде модуль бойынша тақырыптар және сағаттардың бөлінісі берілген.
| Тарау/тақырып | Барлығы | Аудит. | ОСӨЖ | СӨЖ |
|---|---|---|---|---|
| Модуль (жалпы) | 40 | 15 | 15 | 10 |
| 1.1 Этнопсихология пәні, міндеттері және әдістері | 5 | 2 | 2 | 1 |
| 2.1 Батыста этнопсихологиялық идеялардың дамуы | 3 | 1 | 1 | 1 |
| 2.2 Ресейде этнопсихологиялық ойдың дамуы | 3 | 1 | 1 | 1 |
| 2.3 Қазақстанда этнопсихологиялық ойдың дамуы | 3 | 1 | 1 | 1 |
| 3.1 Халықтық психология және этникалық стереотиптер | 3 | 1 | 2 | 0 |
| 3.2 Этникалық өзіндік сана және компоненттері | 5 | 2 | 2 | 1 |
| 3.3 Ұлттық психология және ұлттық мінез | 4 | 2 | 1 | 1 |
| 3.4 Дәстүрлер, салттар, ғұрыптар | 5 | 2 | 2 | 1 |
| 4.1 Ана тілі — этнопсихологиялық проблема | 3 | 1 | 1 | 1 |
| 4.2 Отбасылық қарым-қатынастар және тәрбие аспектілері | 3 | 1 | 1 | 1 |
| 4.3 Тілдік мәдениетті тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу | 3 | 1 | 1 | 1 |