Классикалық ғылымның дамуы
Әлеуметтанудың қалыптасуы және Огюст Конттың идеялары
Әлеуметтану XIX ғасырдың 30–40 жылдарында дербес ғылым ретінде қалыптасты. Оның негізін қалаушы француз ойшылы Огюст Конт (1798–1857) болып саналады. Конттың тұжырымдамасының өзегінде қоғам дамуын сатыларға бөлу идеясы жатыр: қоғамды алға бастайтын күш — адамдардың ақыл-ойы, санасы және жалпы идеялар.
Қоғам дамуының үш кезеңі
1) Теологиялық кезең
Адам құбылыстар мен заттардың мәнін діни түсініктер арқылы ұғындыруға ұмтылды; табиғат пен өмірдің нақты байланысын ескермейтін ғажайып, абстрактілі ұғымдарға сүйенді.
2) Метафизикалық кезең
Діни түсіндіруден бас тартып, құбылыстардың мәні мен себебін философиялық-абстракциялық ұғымдармен талдауға көшті. Бұл кезеңнің маңызды қызметі — құбылыстарды сын тұрғысынан қарастыруды күшейтуі; осылайша ол позитивизмге жол ашты.
3) Позитивистік кезең
Абстрактілі түсіндірулерден гөрі, бақылауға сүйеніп, құбылыстар арасындағы тұрақты байланыстарды белгілеу алдыңғы орынға шығады. Конт үшін ғылымның «позитивті» болуы — нақты фактілерді үйрену және әлеуметтік құбылыстарды тәжірибелік деректер арқылы талдау.
Ғылымдардың дамуы: қарапайымнан күрделіге
Конт ғылымдардың дамуы бір мезетте емес, кезең-кезеңімен жүретінін атап көрсетті. Жалпы қағида: қарапайымнан күрделіге, төменнен жоғарыға қарай даму тән. Объект неғұрлым қарапайым болса, одан алынатын позитивті білім соғұрлым тез әрі жеңіл қалыптасады.
Сондықтан позитивті әдіс ең алдымен математика, физика, астрономия, химия, биология сияқты салаларда орнықты; ал әлеуметтану — позитивті білімнің ең жоғары деңгейі, өйткені ол қоғамдағы құбылыстар мен процестерді жүйелі бақылау, салыстыру, тәжірибе сияқты тәсілдер арқылы түсіндіруге ұмтылады.
Еңбектің бөлінуі және ынтымақтастық мәселесі
Әлеуметтанудың пайда болуына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі — Конт талдаған еңбектің бөлінуі және кооперация заңдылығы. Бұл өзгерістер қоғамда маманданған топтардың қалыптасуына, материалдық жағдайдың жақсаруына әсер етті.
Сонымен қатар, байлықтың шағын топтардың қолына шоғырлануы әлеуметтік теңсіздікті күшейтіп, қанаушылыққа жол ашуы мүмкін. Бір мамандық иелерін біріктіретін «әлеуметтік сезім» корпоративтік мүдделерді де туындатады; бақылаудан шықса, қоғамның іргесі саналатын ынтымақтастық пен келісім әлсірейді. Конттың пікірінше, дәл осы тепе-теңдікті сақтауда әлеуметтанудың реттеуші, түсіндіруші рөлі бар.
Конт: әлеуметтік статика және әлеуметтік динамика
Конт әлеуметтануды екі ірі бөлім арқылы сипаттады: әлеуметтік статика (қоғамдық тәртіп пен өмір сүру шарттары) және әлеуметтік динамика (қоғамдық дамудың қозғалысы, өзгеріс заңдылықтары). Бұл жіктеу қоғамды әрі тұрақтылық, әрі өзгеріс тұрғысынан қатар түсіндіруге мүмкіндік берді.
К. Маркс және қоғам дамуын түсіндірудің экономикалық логикасы
Қоғам дамуын талдауда К. Маркстың ықпалы айрықша. Ол қоғамның объективті заңдылықтарын түсіндіруде экономикалық факторды — өндіріс тәсілін, өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастарды басты қозғаушы күш ретінде қарастырды. Қоғам дамуы өндіріс тәсілдерінің ауысуымен, яғни бір қоғамдық формацияның екіншісімен алмасуымен байланыстырылды.
Маркстік талдаудың негізгі бағыттары
- Қоғамды тарихи дамитын жүйе ретінде қарастыру және әлеуметтік өзгерістердің ішкі байланыстарын ашу.
- Қоғам құрылымын талдауда базис пен қондырма арасындағы қатынастарға мән беру.
- Әлеуметтік құрылым (таптар, топтар, жіктер) теориясын дамыту: жіктелудің шешуші белгісі ретінде өндіріс құралдарына меншік формасын көрсету.
- Жеке тұлғаны қоғамнан бөлек емес, қоғамдық қатынастардың жиынтығы ретінде түсіндіру.
Сын және шектеулер
Маркстік тұжырымдамаларға сын да айтылды: Батыс әлеуметтанушылары қоғам дамуының негізгі қозғаушы күші тек экономикалық қатынастар деген пікірді біржақты деп санады. Бұл сынның өзегі — рухани-мәдени факторлардың, сондай-ақ билік, мәртебе, бедел, артықшылық сияқты әлеуметтік-саяси өлшемдердің жеткілікті ескерілмеуі.
Сондай-ақ Маркс таптар арасындағы әлеуметтік ымыра, ынтымақтастық және келісім механизмдеріне салыстырмалы түрде аз көңіл бөлді. Бүгінгі әлеуметтануда бұл мәселелер ерекше өзекті.
Осы шектеулеріне қарамастан, маркстік идеялар көптеген елдерге кең тарады (әсіресе КСРО-да) және кейінгі ірі ойшылдарға, соның ішінде Э. Дюркгеймге, М. Веберге, Г. Зиммельге ықпал етті. Олар маркстік теорияның бірқатар құнды тұстарын өз еңбектерінде әртүрлі деңгейде қолданды.
Эмиль Дюркгейм және «әлеуметтік фактілер» әдіснамасы
Әлеуметтанудың классикалық негізін қалаушылардың ең беделді өкілдерінің бірі — Эмиль Дюркгейм (1858–1917). Қазіргі әлеуметтану оның классикалық мұрасына жиі сүйенеді. Дюркгейм әлеуметтік танымның әдіснамасына ерекше мән берді; бұл бағыт көбіне социологизм деп аталады.
Социологизмнің өзегі: әлеуметтіліктің басымдығы
Дюркгейм үшін кез келген әлеуметтік құбылыс әлеуметтік ортамен байланыста өмір сүреді. Қоғамды табиғатпен немесе жеке психикамен шатастыруға болмайды: қоғам — өзіндік заңдылығы бар ерекше шындық.
Әлеуметтану ғылым ретінде орнығуы үшін оған өз пәні және өз таным әдістері қажет. Дюркгейм әлеуметтанудың әдістері белгілі бір деңгейде жаратылыстану ғылымдарының тәсілдеріне (бақылау, салыстыру, гипотеза, эксперимент) ұқсас болуы мүмкін деп есептеді.
Әлеуметтік фактілер: әлеуметтанудың негізгі элементі
Дюркгейм «әлеуметтік нақтылықтың» негізгі элементі ретінде әлеуметтік фактілерді көрсетті. Қоғам осы фактілердің жиынтығынан құралады, ал әлеуметтанудың пәні — соларды зерттеу. Мақсат — қоғамдағы құбылыстарды қозғайтын заңдылықтарды ашу және тұжырымдау.
Әлеуметтік фактілерге ұжымдық ұғымдар мен нормалар жатады: мораль, әдет-ғұрып, дәстүр, діни сенім, тәртіп ережелері. Олар жеке адамнан тәуелсіз өмір сүріп, адамға «сырттан» ықпал етеді және белгілі бір тәртіпке бағынуды талап етеді.
Топтық сана және мәжбүрлеу күші
Дюркгейм қоғамды ерекше субстанция ретінде қарастырып, топтық сана мен топтық мінез-құлық ұғымдарын алға тартты: топ «ойлайды», «сезінеді», әрекет етеді, бірақ бұл қасиеттер әрбір жеке мүшенің ой-сезімі мен қимылынан толықтай тең емес.
Әлеуметтік фактілер табиғат құбылыстарына ұқсас түрде объективті өмір сүргендіктен, оларды «заттай» зерттеу қажет. Осы тұста бақылау, салыстыру, болжам жасау, кей жағдайларда тәжірибелік тексеру сияқты әдістердің маңызы артады.
Күнделікті өмірден мысал
Адам дүниеге келгеннен кейін дайын тұрған әлеуметтік нормаларды қабылдайды: тілдік және моральдық қағидалар, діни сенімдер, құқықтық және этикалық ережелер. Олар индивидтің санасында өзінше өңделгенімен, қоғамда объективті түрде өмір сүріп, адамға мәжбүрлеуші ықпал етеді. Мысалы, құқықтық немесе адамгершілік нормаларды бұзу қоғам тарапынан теріс реакция туғызып, әлеуметтік тәртіптің әлсіреу қаупін күшейтеді.