Басқару шешімдерін қабылдау
Қазақстан Республикасы • 2012
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті • Қаржы-экономикалық факультеті • Есеп және аудит кафедрасы
Бұл материал «Басқару есебі» пәні бойынша жұмыс бағдарламасын және курстық жұмысты орындауға арналған әдістемелік нұсқауларды ұсынады. Мақсат — студенттердің өндірістік шығындар есебі, калькуляциялау, бюджеттік бақылау және басқарушылық шешім қабылдау дағдыларын жүйелі түрде қалыптастыру.
Кіріспе
«Басқару есебі» курсы жоғары оқу орындарында оқитын студенттерді бухгалтерлік есептің іргелі қағидаларымен таныстыруға арналған. Курстың негізгі мақсаты — бухгалтерлік есеп және аудит мамандығы бойынша білім алушыларға басқару есебі мен өндірістік шығындар есебін үйлестіріп, өнімнің өзіндік құнын анықтау тәсілдерін меңгерту.
Курсты оқу арқылы студент өндірістік шығындарды басқару логикасын түсініп, басқарушылық бақылау жүргізуге, сондай-ақ стратегиялық шешімдер қабылдауға қажетті есептік ақпаратты талдай алады.
Негізгі фокус
Шығындар есебі және калькуляция
Құралдар
Бюджеттеу және бақылау
Нәтиже
Басқарушылық шешім қабылдау
Пәннің мақсаты, міндеттері және құрамдас бөліктері
Басқару есебі — бухгалтерлік есептің маңызды құрамдас бөлігі. Ол өндіріс шығындарын есепке алу және өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнын калькуляциялау мәселелерін қарастырады. Сонымен қатар бюджеттік бақылау, талдау және шешім қабылдауға арналған ақпаратты қалыптастыруға бағытталады.
Оқытудың негізгі мақсаты
- Өндірістік шығындар есебін және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды меңгерту.
- Өндірістің зиянсыздық нүктесін (break-even) талдауды үйрету.
- Басқарушылық шешімдерді қабылдаудың әдістемелік негіздерін қалыптастыру.
Студент меңгеруі тиіс құзыреттер
Шығындармен жұмыс
Өндірістік шығындарды жіктеу, шығындарды экономикалық элементтер бойынша талдау, смета құру.
Калькуляция және бақылау
Өзіндік құнды калькуляциялау, басқарушылық бақылау жүргізу, есепті ұйымдастыру.
Пән бойынша сағат саны
| № | Тақырып | Дәріс | Тәжірибе |
|---|---|---|---|
| 1 | Басқару есебі туралы негізгі түсінік | 1 | 2 |
| 2 | Шығындардың жіктелуі | 1 | 2 |
| 3 | Өндірістік шығындар есебін ұйымдастыру | 1 | 2 |
| 4 | Үрдіспе-үрдіс калькуляциясы | 1 | 2 |
| 5 | Тапсырыстық калькуляция | 1 | 2 |
| 6 | Функционалды калькуляция | 1 | 2 |
| 7 | Нормативтік калькуляция | 1 | 2 |
| 8 | Ауытқу есебі және талдау | 1 | 2 |
| 9 | Стандарт-кост (стандарттық калькуляция) | 1 | 2 |
| 10 | Абзорпшен-костинг және директ-костинг | 1 | 2 |
| 11 | Зиянсыздықты талдау | 1 | 2 |
| 12 | Кешенді шығындар есебі және жанама өнім | 1 | 2 |
| 13 | Бюджеттеу және бюджеттік бақылау | 1 | 2 |
| 14 | Басқару шешімдерін қабылдау | 1 | 2 |
| 15 | Ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдер | 1 | 2 |
| Барлығы | 15 | 30 | |
Пәннің жұмыс бағдарламасы (тақырыптар)
1-тақырып: Басқару есебі туралы негізгі түсінік
Қаржылық есеп пен басқару есебінің айырмашылықтары. Басқару есебінде қолданылатын өлшемдер.
2-тақырып: Шығындардың жіктелуі
Шығындар мен шығыстар ұғымы. Пайда болу орны мен белгілеріне қарай жіктеу. Шешім қабылдау, жоспарлау және бақылауға арналған жіктеулер.
3-тақырып: Өндірістік шығындар есебін ұйымдастыру
Шығындарды топтастыру және үлестіру. Жанама шығындарды бөлу және қайта бөлу негіздері. Қорларды өзіндік құн бойынша бағалау, үстеме шығындар есебі.
4-тақырып: Үрдіспе-үрдіс калькуляциясы
Өнімнің өзіндік құны — ұйым қызметінің сапалық көрсеткіші. Өзіндік құнның құрамы мен түрлері. Калькуляция баптары және үрдістік әдістің ерекшеліктері.
5-тақырып: Тапсырыстық калькуляция
Қолдану өрісі, айрықша белгілері. Тікелей шығындар есебі. Орындалған тапсырыс және өткізілген өнім есебі.
6-тақырып: Функционалды калькуляция
Шығындарды бөлудің функционалдық жүйесі: сипаттамасы, ұқсастықтары мен айырмашылықтары. Мақсаттық калькуляция.
7-тақырып: Нормативтік калькуляция
Нақты және нормативтік шығындар есебі. Өндірістегі нақты шығындарды есепке алу және өзіндік құнды калькуляциялау қағидаттары.
8-тақырып: Ауытқу есебі және талдау
Ауытқулардың мәні және пайда болу себептері. Қолайлы/қолайсыз ауытқулар. Бекітілген және іс жүзіндегі шығындар айырмасын есепке алу.
9-тақырып: Стандарт-кост жүйесі
Нормативтік әдістің жалғасы ретінде стандарт-кост. Стандарттық өзіндік құн алгоритмі. Ауытқулар түрлері және ақау құнын анықтау.
10-тақырып: Абзорпшен-костинг және директ-костинг
Толық үлестіру және айнымалы шығындар бойынша калькуляциялау. Тікелей және жанама шығындар есебі. Маржиналдық табыс ұғымы.
11-тақырып: Зиянсыздықты талдау
Зиянсыздық нүктесі және мақсатты пайда. Теңдеулер, пайда және графикалық әдістер. Қауіпсіздік маржасы және операциялық тұтқа.
12-тақырып: Кешенді өндіріс шығындары және жанама өнім
Бірлесіп өндірілетін және жанама өнімдер. Бөліну нүктесі және бөлек шығындар. Натуралды бірлік және сатудың таза құн әдістері.
13-тақырып: Бюджеттеу және бюджеттік бақылау
Бюджеттеудің мақсаттары, функциялары және сатылары. Негізгі бюджет үшін функционалды сметалар. Икемді смета және сметалық бақылау.
14-тақырып: Басқару шешімдерін қабылдау
Шешім қабылдау үдерісіндегі есептік ақпарат. Релевантты ақпарат және релевантты көзқарас. Қысқа мерзімді және бағалық шешімдер, баға қалыптастыру, арнайы тапсырыс бағасы.
15-тақырып: Ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдер
Күрделі қаржы салымы сметасы. Инвестицияны бағалаудың дисконттық емес әдістері. Дисконтталған ақша ағымы, таза келтірілген құн және табыстылықтың ішкі мөлшері.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Курстық жұмыс жеткілікті тәжірибелік материалдар негізінде орындалады және пән бойынша толық курс аяқталғаннан кейін жазылады. Жұмыс мазмұны студенттің теориялық білімін практикалық деректермен байланыстырып, өз ойын жүйелі түрде жеткізе алуын көрсетуі тиіс.
Негізгі мақсат
- Теориялық білімді кеңейту және тереңдету.
- Материалды жүйелеу, өздік жұмыс дағдысын дамыту, қорытынды жасай білу.
- Тақырыпты теориялық және тәжірибелік тұрғыда талдап, негізделген ұсыныстар әзірлеу.
Егер автор ұсыныстарын тәжірибеде қолдану мүмкіндігін көрсетіп, ұсынылған шаралардың экономикалық тиімділігін дәлелдесе, жұмыстың практикалық құндылығы арта түседі. Жұмыс барысында Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары, нормативтік-құқықтық құжаттар, ғылыми және оқу әдебиеттері, сондай-ақ баспасөз материалдары пайдаланылуы қажет.
Курстық жұмыс тақырыбын таңдау және бекіту тәртібі
Курстық жұмыс тақырыптарын оқытушы ұсынады және кафедра мәжілісінде бекітіледі. Тақырыптар басқару есебі саласындағы өзекті мәселелерді қамтиды.
Студентке тақырыпты таңдауға еркіндік беріледі. Бір оқу тобында бір тақырып үш реттен артық қайталанбауы тиіс. Қажет болған жағдайда студент кафедрамен және оқытушымен келісу арқылы ұсынылған тізімде жоқ, бірақ пәнге тікелей қатысты тақырыпты таңдауға құқылы.
Тақырып бекітілгеннен кейін студент жоспар құрып, оқытушымен жұмыс тәртібін келіседі. Оқытушы мазмұн мен рәсімдеу талаптары бойынша кеңес береді.
Курстық жұмысты орындауға қойылатын талаптар
Құрылымы және көлемі
- Көлемі: 30 бетке дейін.
- Үш тараудан тұрады; тараулар жаңа беттен басталады.
- Бөлімдер нөмірленеді: 1, 1.1, 1.2 және т.б.
- Бос орын қалдыруға жол берілмейді; мәтін толық және бірізді болуы керек.
Рәсімдеу тәртібі
- Жұмыс компьютерде теріледі немесе бір түсті қаламмен жазылады.
- Парақтар нөмірленеді: титулдық бет, мазмұн және кіріспенің бірінші беті есептеледі, бірақ нөмір қойылмайды.
- Дәйексөздер тырнақшаға алынып, дереккөзге сілтеме беріледі; қысқартулар стандартқа сай болуы тиіс.
- Кестелер нөмірленіп, атауы көрсетіледі және шекаралармен рәсімделеді.
Маңызды ескерту
Берілген түпнұсқа мәтінде парақ өрістері нақты өлшемдермен көрсетілген. Бұл веб-нұсқада олар міндетті талап ретінде берілмейді, алайда баспаға дайындау кезінде оқу орны бекіткен стандарт сақталуы тиіс.
Материалдардың орналасу реті
- 1)Титулдық бет
- 2)Мазмұны
- 3)Кіріспе
- 4)Негізгі тараулар
- 5)Қорытынды
- 6)Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
- 7)Қосымшалар
Курстық жұмыстың мазмұны
Курстық жұмыс мазмұны таңдалған тақырыпқа сәйкес құрастырылады және тараулар арасында логикалық байланыс сақталуы тиіс. Материал бірізді баяндалып, әр бөлім келесі бөлімге табиғи түрде ұласуы керек.
Кіріспе
3–4 бет көлемінде жұмыстың мақсаты, міндеттері және тақырыптың өзектілігі негізделеді.
1-тарау (теория)
Теориялық база, анықтамалар, қағидаттар, әдебиет пен дереккөздерге шолу. Материалды статистика және анықтамалық деректермен толықтыруға болады.
2–3-тараулар (талдау және ұсыныс)
Тақырыптың өзекті түйіндерін ашу, практикаға сүйенген талдау, әрі қарай жетілдіру шараларын ұсыну және экономикалық тиімділігін көрсету.
Үлгі мазмұн (мысал): «Негізгі өндіріс шығындарының есебі»
1-тарау. Теориялық негіздер
- 1.1. Шығындардың экономикалық мазмұны және мәні
- 1.2. Шығындарды жіктеу
- 1.3. Шығындар есебін жүргізудің шетелдік тәжірибесі
2-тарау. Нақты есеп (практика)
- 2.1. Материалдық шығындардың есебі
- 2.2. Еңбекақы шығындарының есебі
- 2.3. Негізгі құралдар тозуының есебі
- 2.4. Басқа да шығындардың есебі
3-тарау. Жетілдіру шаралары
Есепті жетілдіру бойынша нақты ұсыныстар беріледі (3.1, 3.2 және т.б.). Қорытындыда тұжырымдар жасалып, әр ұсыныстың қолданылу орындылығы дәлелденеді.
Курстық жұмысты қорғау және бағалау
Орындалған курстық жұмыс кафедраға тапсырылып, арнайы журналға тіркеледі. Оқытушы жұмысты тексереді. Талаптарға сай келмеген немесе өңдеуді қажет ететін жұмыс студентке қайтадан түзету үшін қайтарылады.
Қорғауға жіберілген жұмыс бойынша пікір жазылады. Қорғау кафедра бекіткен комиссия алдында өткізіледі (кей жағдайда бір оқытушы қабылдауы мүмкін). Студент негізгі нәтижелерді қысқаша баяндап, сұрақтарға жауап береді.
Бағалау жоғары болады, егер
- Зерттеу мақсаты мен өзектілік дәл айқындалса.
- Жоспар бойынша негізгі сұрақтар толық ашылса.
- Теория практикамен ұштастырылып, негізді қорытынды мен ұсыныстар жасалса.
- Рәсімдеу сапалы, мәтін сауатты және қатеcіз болса.
Баға төмендеуі мүмкін, егер
- Жоспар тақырыптың өзекті мәселелерін ашпаса.
- Талдаусыз, тек теориялық баяндаумен шектелсе.
- Рәсімдеу және академиялық талаптар сақталмаса.
Курстық жұмыс тақырыптары (ұсынылатын тізім)
1. Өндірістік шығындар есебін ұйымдастыру
2. Қорлар деңгейін жоспарлау және бақылау
3. Бюджеттеу, бюджет түрлері және бюджеттік бақылау
4. Негізгі өндіріс шығындарының есебі
5. Көмекші өндіріс шығындарының есебі
6. Ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдер қабылдау
7. Кешенді өндіріс шығындары және қосалқы өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау
8. Өнімді өндіру және сату деңгейін талдау
9. Дайын өнімнің есебі
10. Абзорпшен-костинг әдісі
11. Директ-костинг әдісі
12. Өндірістің зиянсыздығын талдау
13. Зиянсыздықтың бухгалтерлік моделі
14. Зиянсыздықтың экономикалық моделі
15. Нормативтік әдіс арқылы шығындар есебі және калькуляция
16. Үрдіспе-үрдіс әдісі арқылы шығындар есебі және калькуляция
17. Тапсырыстық әдіс арқылы шығындар есебі және калькуляция
18. Өндіріске инвестиция салудың тиімділігі
19. Өндірістік есептің ақпараттық базасы
20. Стандарт-кост әдісі
21. Үстеме шығындар есебі
22. Калькуляция объектілері және әдістері
23. Бюджеттеу: қысқа мерзімді жоспарлау
24. Тура/жанама, тұрақты/ауыспалы шығындар
25. Шығын–көлем–табыс талдауы
26. Релевантты шығындар мен табыстарды өлшеу
27. Басқару шешімдерін қабылдау
28. Өзіндік құнның функционалды калькуляциясы
29. Өнім циклі және бәсекелестік ортаның өзгерісі
30. Шығындар баптары бойынша ауытқу есебі және талдау
Ескерту: түпнұсқа құжатта тақырыптар тізімі қайталанып берілген. Бұл нұсқада мазмұн ықшамдалып, біріздендірілді.
Пайдаланылатын әдебиеттер (іріктелген тізім)
- 1. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» ҚР Президентінің заң күші бар Жарлығы, 2007 ж.
- 2. Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттары. Астана, 2006.
- 3. Бухгалтерлік есептің қазақстандық стандарттары және әдістемелік нұсқаулар. Алматы, 2006.
- 4. Төлешова Г. Дамыған қаржылық есеп. Алматы, 2005.
- 5. Бухгалтерлік есеп шоттарының жұмыс жоспары.
- 6. Ержанов А.К. Басқару есебі. Алматы, 2009.
- 7. Дәуренбекова Ә.Н. Шығындарды басқару. Алматы, 2009.
- 8. Назарова В.Л. Басқару есебі. Алматы, 2005.
- 9. Тайгашинова К.Т. Управленческий учет. Алматы, 2008.
- 10. Алданиязов К.Н. Управленческий учет и анализ. Алматы, 2008.
- 11. Хорнгрен Ч. Управленческий учет. М., 2005.
- 12. Мырзалиев Б.С. Бухгалтерский учет на предприятиях и организациях: практикум. Алматы, 2008.
- 13. Толпаков Ж.С. Бухгалтерлік есеп. II. Қарағанды, 2009.
- 14. Қабылова Н. Бухгалтер (Бухгалтерлік есеп негіздері). Астана, 2008.
- 15. Кеулімжаев Қ.К. Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері. Алматы, 2006.
- 16. Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет. Алматы, 2005.
Құрастырушы
Искакова М.С.