Су қорын экономикалық бағалау
Су ресурстарын экономикалық бағалау
Су ресурстарын экономикалық бағалау су тұтынатын өндіргіш күштерді тиімді орналастыру, суды қорғауға және үнемдеп пайдалануға экономикалық ынталандыру жасау, сондай-ақ суды ұлттық байлық құрамында есепке алу үшін қажет. Су ресурстары өзен-су жүйесінде қалыптасады, сондықтан бағалау су қорының қай жерде және қандай шығынмен пайдаланылатынын көрсететін өлшемдерге сүйенеді.
Негізгі ұғым: суға шеткі шығын
Су әкелінетін немесе су алынатын аудандарда суға жұмсалатын шеткі шығын (З) суды жеткізу инфрақұрылымының шығынын және алынатын суға байланысты шығындарды ескеріп анықталады. Тәжірибеде тасымалданатын су көлемі (шығынды қоса есептегендегі көлем) пайдаланылатын көлемге тең болуы да мүмкін.
Түсініктемелер
- Зә, За — су әкелетін және су алынатын аудандардағы шеткі шығындар.
- Q — тасымалданатын су көлемі (су ысырабы да ескеріледі).
- K — су тасымалдаудың пайдалы коэффициенті.
Маңызды жағдай
Егер тасымалданатын су көлемі пайдаланылатын көлемге тең деп алынса, онда су алынатын аудан үшін шеткі шығын тасымалдау шығындары мен ысырапты ескере отырып, пайдалы коэффициент арқылы түзетіледі.
Су үнемдеу шараларын экономикалық салыстыру
Ең тиімді шешімді таңдау үшін су үнемдеудің нұсқалары келтірілген шығындар арқылы салыстырылады. Таңдау логикасы қарапайым: су үнемдеуге жұмсалатын тікелей шығынды (инвестиция/пайдалану шығыны) екі аудан бойынша судың шеткі шығындарымен салыстыру қажет.
Су үнемдеудің тиімді нұсқаларын таңдау (мысал)
Есептеулер келтірілген шығындар тәсілімен жүргізіледі.
| Көрсеткіш | I | II | III | IV |
|---|---|---|---|---|
| Суды үнемдеуге жұмсалатын тікелей шығындар, тиын/м³ | 4,2 | 5,0 | 8,5 | 10,0 |
| Жоғары ауданда суға шеткі шығын, тиын/м³ | 9,5 | 9,5 | 9,5 | 9,5 |
| Төменгі ауданда суға шеткі шығын, тиын/м³ | 6,0 | 6,0 | 6,0 | 6,0 |
Қорытынды (жоғары аудан)
1–3 нұсқалар тиімді, ал 4-нұсқа тиімсіз.
Қорытынды (төменгі аудан)
1–2 нұсқалар тиімді.
Үнемдеуге апаратын жолдар
- тасымалдау кезіндегі судың ысырабын азайту;
- су қоймаларындағы булануды қысқарту;
- тұтынушыларда сусыз (немесе азсулы) технологияларды енгізу.
Ақаба суды тазарту шығындары
Ақаба суды тазарту шығынын ең жиі кездесетін ластаушылар бойынша анықтау қажет. Судың тазалығына қойылатын талап халық тығыз орналасқан аудандарда қатаң болады, соған сәйкес мұндай жерлерде шеткі шығын да елді мекені сирек аудандарға қарағанда жоғары.
Өндірісті орналастыруға ықпалы: есептік мысал
Су қорының экономикалық бағасы өндіргіш күштерді орналастыруға айтарлықтай әсер етеді. Әдетте, алдымен суды көп тұтынатын өндірісті қай ауданда орналастыру тиімді екені суға шеткі шығын арқылы анықталады, ал тиімді су көзін таңдауда рента шамасы ескеріледі.
Химия өндірісін орналастыру (су шығынын қосып есептеу)
Бастапқы деректер
- Өнімнің базалық шығыны: 120 теңге (суды есептемегенде).
- 1 өнім бірлігіне таза су: 200 м³.
Шеткі шығындар (тиын/м³)
- Талдықорған: 12,8
- Павлодар: 13,6
- Жезқазған: 20
Нәтижелер (теңге)
- Талдықорған: 120 + (12,8 × 200) = 145,6
- Павлодар (базалық шығын 117 тг): 117 + (13,6 × 200) = 149,2
- Жезқазған (базалық шығын 110 тг): 110 + (20 × 200) = 150
Егер су шығынын есептемесек, өндірісті Жезқазғанда орналастыру тиімді болып көрінеді. Бірақ суға кететін шығынды қоса есептегенде, ең төмен толық шығын Талдықорғанда қалыптасады. Демек, су ресурстарының бағасы орналастыру шешімін түбегейлі өзгерте алады.
Ренталық бағалау: тұрақты және тұрақсыз тиімділік
Табиғат ресурстарын рентамен бағалаудың басқа әдістерге қарағанда артықшылықтары бар. Ренталық қағида бойынша тиімділіктің екі санаты ажыратылады: дифференциалдық тиімділік және ренталық тиімділік. Дифференциалдық тиімділік экономиканың кез келген саласында пайда болуы мүмкін, бірақ табиғат пайдалану салаларындағы кез келген дифференциалдық тиімділік міндетті түрде рентаға айнала бермейді.
Неге әр жылдағы қосымша табыс рента болмайды?
Өзен жүйелерінде тиімділік табиғи және шаруашылық факторларға байланысты қатты ауытқиды. Мысалы, суы мол жылы алынатын жоғары табыс тұрақты сипатқа ие емес. Рента табиғи факторға байланысты салыстырмалы түрде тұрақты болуы керек. Егер тиімділік жылдық немесе маусымдық тұрғыдан тұрақсыз болса, оны рента деп қарастыру дұрыс емес.
Күріш суғаруы: оңтайлы су нормасын таңдау (мысал)
Шарттар
- Суарылатын аудан: 1000 га
- 1 ц күріш бағасы: 40 тг
- 1 га шығын: 600 тг
Түйін
Су нормасы гектарына 8,5 мың м³/га болғанда өнімділік ең жоғары деңгейге жетеді. Одан аз болса — су жетіспейді, ал одан көп болса — өнімділік артпайды және топырақтың тұздануы мен эрозия қаупі өседі.
Әр түрлі су беру кезіндегі дифференциалдық тиімділік (10 жылдық қатар)
| Жыл | Су көлемі, млн м³ | Су тұтыну, мың м³/га | Өнімділік, ц/га | Дифференциалдық тиімділік, тг |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 7 | 7 | 21 | 220 |
| 2 | 10 | 8,5 | 25 | 380 |
| 3 | 8,5 | 8,5 | 25 | 380 |
| 4 | 15 | 8,5 | 25 | 380 |
| 5 | 6 | 6 | 18 | 100 |
| 6 | 8 | 8 | 24 | 340 |
| 7 | 10 | 8,5 | 25 | 380 |
| 8 | 7 | 7 | 21 | 220 |
| 9 | 7,5 | 7,5 | 22 | 220 |
| 10 | 12 | 8,5 | 25 | 380 |
Орташа нәтиже
1 га суармалы егістікке шаққанда орташа жылдық дифференциалдық тиімділік шамамен 300 теңге. Осы деңгейдегі тұрақты тиімділік рентаны сипаттайды.
Маңызды қорытынды
Орташа деңгейден жоғары тиімділік — су мол жылдары алынған қосымша табыс; ол тұрақты болмағандықтан рента болып саналмайды.
Сусыз технология: су үнемдеу мен шығын құрылымының айырбасы
Суды көп пайдаланатын өндірістерді сусыз технологияға көшіру үшін барлық мүмкін нұсқаларды мұқият салыстыру қажет. Мысалы, қара металлургия кәсіпорындарында бұрын су өте көп қолданылған. Сусыз технология енгізілгеннен кейін су шығыны бірнеше есе азайды, алайда өндірістің басқа шығындары өсті. Сондықтан шешім қабылдауда мақсат — су шығынын ғана емес, жалпы шығынның ең төмен деңгейіне сәйкес келетін су тұтыну шамасын табу.
Редакциялық түйін
- Бағалау — орналастыру, ынталандыру және есепке алу құралы.
- Шеткі шығын — судың нақты құнын көрсететін негізгі бағдар.
- Рента — тұрақты фактордан туатын орташа, орнықты тиімділік.
- Технологиялық таңдау — су үнемдеу мен өзге шығындардың теңгерімі.