Роберт Оуеннің (1771 - 1858) педагогикалық қызметі мен көзқарасы
Тарихи жағдай: капитализмнің күшеюі және еңбекшілердің хал-ахуалы
Роберт Оуэннің (1771–1858) педагогикалық қызметі мен көзқарасы XVIII ғасырдағы Француз буржуазиялық революциясынан кейінгі Еуропада капитализмнің жедел қарқынмен дамыған кезеңімен тығыз байланысты. Бұл үдеріс қолөнершілер мен шаруалардың кедейленуіне, еңбекшілердің тұрмысының нашарлауына әкелді.
Еңбек жағдайының негізгі белгілері
- Өндірісте машинаны қолдану жұмыссыздықты күшейтті.
- XIX ғасырдың басында Англияда жұмыс күні 14–15 сағатқа дейін жетті.
- Табысты арттыру үшін еңбекақысы төмен әйелдер мен балалар еңбегін қанау кең жайылды.
Утопист-социалистердің көзқарасы: тәрбиенің құдіретіне сенім
Социал-утопистер — Фурье, Сен-Симон, Оуэн — капиталистік қоғамды батыл сынап, адамды адамның қанауы жойылатын жаңа социалистік қоғамды армандады. Олар жаңа тап — пролетариатты қолдай отырып, капитализмді жойып, жаңа қоғамды бейбіт жолмен құруға болады деп түсінді.
Алайда олар тап күресі, жұмысшы табының саяси билікті жеңіп алуы және қанаушы таптың үстемдігін құлату сияқты түйінді мәселелерді елемей, қоғамды социализмге біртіндеп, ымыралы жолмен өзгертуді ойлады.
Орталық идея
XVIII ғасырдағы ағартушылар сияқты утопистер де: егер адамдарға білім беріліп, олар қайта тәрбиеленсе, қоғам жаңа сатыға көтеріледі деп санады. Сондықтан олар тәрбиенің және қоршаған ортаның адамның қалыптасуына әсерін ерекше жоғары бағалады.
Утопистік социализмнің «утопиялық» сипаты сол дәуірде пролетариаттың тап ретінде енді ғана қалыптасып, саяси күреске әлі әлсіз болуымен де байланысты еді.
Роберт Оуэн: өндірістегі тәжірибе және әлеуметтік реформалар
Роберт Оуэн — көрнекті ағылшын қоғам қайраткері. Ол оқыту, тәрбиелеу және жалпы педагогика мәселелеріне ерекше көңіл бөлді. Жиырма жасында фабрика басқарған Оуэн еңбекшілердің ауыр тұрмысын өз көзімен көріп, капитализмнің халық жағдайын одан әрі қиындата түскенін аңғарды. Әсіресе балалардың жағдайын жақсартуды мақсат етті.
Еңбек пен тұрмысты жақсарту қадамдары
- Жұмыс күнін 14 сағаттан 10 сағатқа дейін қысқартты.
- Жалақыны көтеріп, жұмысшыларға жаңа пәтерлер салдырды.
- Демалыс пен мәдени уақыт өткізуге жағдай жасады.
- 10 жасқа толмаған балаларды фабрикаға жұмысқа алуға тыйым салды.
Білім беру инфрақұрылымы
- Фабрика жанынан оқу-тәрбие мекемелерін ашты.
- Сәбилер мектебі (1–6 жас).
- Жасөспірімдер үшін кешкі мектеп.
- Ересек жұмысшыларға лекциялар, әңгімелер, ойын-сауықтар.
Сәбилер мектебі: ерте жастан қоғамдық тәрбие
Оуэн сәбилер мектебіне ерекше қамқорлық жасады. Балалар кішкентайынан ән айтуға, билеуге үйретілді, уақыттарының басым бөлігін таза ауада өткізді. Дене тәрбиесіне айрықша көңіл бөлінді.
Тәрбиенің басым бағыттары
Коллективизм және мінез
Балаларды қоғамдық рухта тәрбиелеу, жолдастарын сыйлау, бір-біріне көмектесу — Оуэн үшін басты қағида болды.
Табиғат пен эстетика
Табиғат, қоршаған заттар мен құбылыстар туралы әңгімелер өткізілді; эстетикалық тәрбиеге жеткілікті мән берілді.
Сәбилерді тәрбиелеуге балаларды жақсы көретін фабриканың жас жұмысшылары тартылды.
Бастауыш және кешкі мектеп: кең мазмұн, көрнекілік, еңбек дағдылары
Бастауыш мектепте оқушылар ана тілі, арифметика, география, жаратылыстану және тарих пәндерін оқыды. Білім мазмұны Англиядағы басқа бастауыш мектептермен салыстырғанда әлдеқайда кең болды. Оуэн мектепте дін сабағын енгізбеді және балалардың жас ерекшелігіне сай оқытып, ойлауын дамытуға ұмтылды.
Оқытуда көрнекілік кең қолданылды: жануарлар мен өсімдіктердің суреттері және басқа да құралдар пайдаланылды. Еңбек тәрбиесі де маңызды орын алды: балалар ересектер еңбегімен танысып, мектепте еңбек дағдыларын меңгерді. Ер балалар қолөнеріне, жеміс ағаштарын өсіруге, қыз балалар тігін ісіне үйретілді.
Жасөспірімдерге қолжетімділік
Өндірісте жұмыс істейтін жасөспірімдер 10 жастан бастап кешкі мектепте оқыды. Бұл тәжірибені Маркс жоғары бағалады.
Нью-Ленарк: «Адам мінезін қалыптастыратын жаңа институт» және қоғамдық ықпал
1816 жылы Оуэн Нью-Ленаркте «Адам мінезін қалыптастыратын жаңа институт» құрды. Бұл құрылым оның ұйымдастырған оқу-тәрбие мекемелерін біріктірді. Оуэннің бастамалары кең таралып, Нью-Ленаркке ірі капиталистер, мемлекет және қоғам қайраткерлері, ғалымдар келіп, тәжірибемен танысып отырды.
1819 жылы Оуэннің араласуымен Англияда фабрикаларда әйелдер мен балалар еңбегін пайдалануға белгілі шек қоятын заң қабылданды. Халық ағарту ісінде ол жаппай бастауыш білім беруді, мектепке дін ықпалын жоюды және оқыту жүйесін мемлекеттің қолына беруді жақтады.
Теориялық негіз: мінезді орта қалыптастырады
1813 жылы Оуэн «Қоғамға жаңа көзқарас, яғни адам мінезін қалыптастыру принциптері туралы тәжірибе» атты еңбегін жариялады. Онда адамның мінезі қоршаған ортаның әсерімен қалыптасатынын, ал кемшіліктер мен жағымсыз қасиеттердің түп-төркіні де сол ортаға байланысты екенін көрсетті. Демек, тәрбие мен ортаны өзгертсе, адамның мінезі де өзгереді деп сенді.
Маркстің сыны
Маркс Оуэннің бұл тұжырымын біржақты деп бағалады: Оуэн адамды ортаның пассивті нәтижесі ретінде қарастырды. Ал Маркс адамның қоғамдық белсенді әрекеті мен революциялық тәжірибесі арқылы қоғамдық қатынастарды да, өз болмысын да өзгертетінін атап өтті.
Капитализмді сынау және коммунистік идеяларды насихаттау
1817 жылы Оуэн капиталистерді және ағылшын парламентін қоғамды өзгертуге, социализм құруға үгіттеу мүмкін еместігін түсініп, капитализмді ашық сынауға және коммунистік идеяларды насихаттауға көшті. Оның ойынша, күрес үш бағытқа қарсы жүруі тиіс еді: өндіріс құралдарына жеке меншік, дін, және некенің буржуазиялық формасы.
Оуэн жаңа қоғамды коммунистік қауымдар мен кооперация арқылы, әсіресе дұрыс ұйымдастырылған тәрбие арқылы бейбіт жолмен құруға болады деп санады. Оның жобасында жан-жақты тәрбие, ғылыми сипаттағы оқу, ақыл-ой тәрбиесін дене тәрбиесімен және өнімді еңбекпен ұштастыру басты орын алды.
Америкадағы тәжірибе: «Жаңа гармония» коммунистік колониясы
Коммунистік идеяларды насихаттағаны үшін Оуэн Англияда қуғынға ұшырап, Америкаға кетуге мәжбүр болды. 1825 жылы ол әріптестерімен бірге «Жаңа гармония» атты коммунистік колония құрды.
Колонияның ұйымдасу қағидалары
- Қоғамдық меншік енгізілді, еңбек жалпыға бірдей міндет деп есептелді.
- Еңбек нәтижесін пайдалану тең дәрежеде қарастырылды.
- Киім, тұрғын үй және тәрбие мәселелері ортақ қағидаға бағындырылды.
Колонияда Оуэн қағидаларына сай бірнеше мектеп ашылды: жүйелі ғылыми білім, жаңа мораль нормаларына сай адамгершілік тәрбиесі, еңбек және дене тәрбиесі берілді. Оқу өнеркәсіп және ауыл шаруашылық еңбегімен ұштастырылды. Дегенмен капиталистік ортада мұндай колония идеясының ұзақ мерзімде нәтижесіз болатыны анық еді.
Оуэн бұл тәжірибеден көңілі қалып, 1828 жылы Англияға оралды. Кейін жұмысшылар арасында тағы отыз жылға жуық өмір сүрді.
Мұра және тарихи бағалау
Энгельс Англиядағы жұмысшы табының мүддесі үшін жүргізілген көптеген қоғамдық қозғалыстар мен олардың табыстары Оуэн есімімен байланысты екенін атап өткен. Марксизм негізін қалаушылар Оуэннің адамды жан-жақты дамыту идеясын және оқытуды өнеркәсіп еңбегімен ұштастыру тәжірибесін келешек тәрбиенің маңызды бастамасы ретінде бағалады.
Педагогикаға қосқан үлесі
- Мектеп жасына дейінгі балаларды қоғамдық тәрбиелеу ісін алғашқылардың бірі болып жүйелі түрде жүзеге асырды.
- Жұмысшылар балалары үшін мектепке дейінгі тәрбие мекемелерін ұйымдастырды.
- Ақыл-ой, дене және еңбек тәрбиесін бір жүйеге біріктірді.
- Мектептегі діни ықпалға қарсы шықты.
Шектеулері
Оуэн капиталистік қоғамды және ондағы тәрбие жүйесін батыл сынағанымен, қоғамды өзгертудегі пролетариаттың таптық күресінің рөлін толық түсінбеді. Коммунистік қоғам мен коммунистік тәрбиені орнықтыру пролетариат революциясының нәтижесінде ғана мүмкін болатынын терең деңгейде мойындауға дейін көтеріле алмады.
Қорытынды ой
Роберт Оуэн тәжірибесі әлеуметтік реформа мен педагогикалық жаңашылдықтың тоғысқан тұсын көрсетті: еңбек жағдайын жеңілдету, балалар еңбегін шектеу, ерте жастан тәрбиелеу, көрнекілікке сүйенген оқыту және еңбекпен ұштасқан білім беру — оның дәуірі үшін ірі қадам болды. Сонымен бірге, тарихи тұрғыда оның жобалары қоғамның саяси-таптық қайшылықтарын жеткілікті есепке алмауымен шектелді.