Ата – аналық құқықты қалпына келтіру
Балалардың құқықтары және ата-ана мен бала арасындағы құқықтық қатынастар
Ата-ана мен бала арасындағы құқықтық қатынастардың пайда болуының негізгі алғышарты — баланың белгілі бір әке мен шешеден туғаны заңда белгіленген тәртіппен куәландырылуы. Бұл мәселе «Неке және отбасы туралы» заңда егжей-тегжейлі реттеледі және баланың туу тегін растаудың бірнеше әдісін қамтиды.
Негізгі қағида: баланың туу тегі дұрыс белгіленген кезде ғана ата-ана мен балаға қатысты құқықтар мен міндеттер толық көлемде туындайды.
Некеде туған баланың туу тегін анықтау
Ең дәстүрлі әрі кең тараған тәсіл — некеде тұрған ата-аналардан туған баланың тегін анықтау. «Неке және отбасы туралы» заңның 46-бабына сәйкес, некеде тұрған адамдардан туған баланың туу тегі ата-анасының неке туралы жазбасымен куәландырылады.
АХАЖ-да тіркеу тәртібі
Бұл баланың тууы азаматтық хал актілерін жазу органында (АХАЖ) әкесі немесе шешесінің бірі неке туралы куәлігін көрсетіп, өтініш берген кезде ата-анасының атына жазылатынын білдіреді.
Әкеліктің заңды презумпциясы
Некелі әйелден туған баланың әкесі — сол әйелдің күйеуі болып танылады. Егер неке бұзылғаннан, жарамсыз деп танылғаннан кейін, немесе анасының жұбайы қайтыс болғаннан кейін 270 күн ішінде бала дүниеге келсе, өзгеше дәлелденбеген жағдайда бұрынғы жұбайы баланың әкесі ретінде танылады (46-баптың 2-тармағы).
Некесіз туған баланың туу тегін белгілеу
Бұрынғы тәжірибеде некесіз туған баланың туу тегін куәландыру көбіне әкелікті белгілеу мәселесімен шектелетін. Ал жаңа құқықтық реттеу баланың анасы жағынан тегін (аналықты) белгілеу тәртібін де нақтылайды.
Аналықты белгілеу
- Бала медициналық мекемеде туған болса — медициналық мекеме берген құжаттар негізінде.
- Бала медициналық мекемеден тыс жерде туған болса — медициналық құжаттар, куәлардың көрсетулері немесе өзге де дәлелдер негізінде.
Бұл тәртіп бала некеде туған жағдайда да, некесіз туған жағдайда да қолданылады (46-баптың 1-тармағы).
Әкелікті белгілеудің күрделірек жағдайлары
Егер ата-анасы некеде болмаса немесе анасы баласының әкесі жұбайы (не бұрынғы жұбайы) емес екенін мәлімдесе, әкесі жағынан тегін белгілеу мәселесі күрделене түседі.
1) Бірлескен арыз
Әкесі мен шешесінің АХАЖ-ға бірге берген арызы негізінде.
2) Әкесінің жеке арызы
Кейбір жағдайларда (анасының қайтыс болуы, әрекет қабілетсіз деп танылуы және т.б.) әкесінің арызы бойынша.
3) Сот тәртібі
Бірлескен арыз немесе әкесінің арызы болмаған кезде — ата-анасының біреуінің, қорғаншының (қамқоршының), баланы асырап отырған адамның арызы бойынша немесе кәмелетке толғаннан кейін баланың өз арызы бойынша (47-бап).
Баланың тууына байланысты туындайтын құқықтар мен міндеттер
Баланың тууы ата-ана мен бала арасында әртүрлі құқықтар мен міндеттердің туындауына әкеледі. Бұл қатынастар, әсіресе, төмендегі жағдайларда айқын көрінеді:
- Баланың атын, тегін, әкесінің атын, сондай-ақ ұлты мен азаматтығын айқындау кезінде.
- Балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғау кезінде ата-аналардың олардың атынан өкілдік етуі барысында.
- Ата-аналардың балаларын тәрбиелеу міндетін жүзеге асыру кезінде.
Отбасында өмір сүру
Бала отбасында өмір сүруге және тәрбиеленуге құқылы (52-бап).
Қарым-қатынас құқығы
Бала ата-анасымен және басқа да туыстарымен қарым-қатынас жасауға құқылы (53-бап).
Өз пікірін білдіру
Бала өз пікірін білдіруге құқылы (54-бап).
Баланың аты, әкесінің аты және тегі
Баланың ат алуға, әкесінің атын және тегін алуға құқығы бар (55-бап). Бұл нормалар баланың жеке басын айқындаудың және құқықтық мәртебесін бекітудің маңызды бөлігі болып табылады.
Ат қою тәртібі
Балаға ат ата-анасының (немесе олардың орнындағы адамдардың) келісімі бойынша қойылады. Баланың аты-жөні әкесінің аты бойынша немесе ұлттық дәстүрлер ескеріле отырып берілуі мүмкін.
Егер бала некеге отырмаған анадан туса және ата-аналардың бірлескен арызы немесе әкелікті белгілеу туралы сот шешімі болмаса, баланың аты-жөні анасының көрсетуі бойынша айқындалады.
Тегін айқындау
Баланың тегі ата-анасының тегіне байланысты белгіленеді. Егер ата-ананың тегі ортақ болса, сол тегi балаға беріледі. Ал ата-ананың тегі әртүрлі болғанда, ата-ананың келісімі бойынша баланың тегі әкесінің немесе анасының тегі ретінде таңдалады.
Ата-ананың қалауы бойынша баланың тегі ұлттық дәстүрлер ескеріле отырып, әкесінің немесе атасының атынан туындауы мүмкін.
Келіспеушіліктерді шешу
Баланың атына және (немесе) тегіне қатысты ата-ана арасында туындаған келіспеушілік сот тәртібімен шешіледі. Егер ата-анасының екеуі де белгісіз болса, баланың тегін, атын және аты-жөнін қорғаншы және қамқоршы орган белгілейді.
Баланың ұлты және құқықтарын қорғау
Ұлтын айқындау
Баланың ұлты ата-анасының ұлтымен айқындалады. Егер ата-анасының ұлты әртүрлі болса, бала жеке басының куәлігі берілген кезде өз қалауы бойынша әкесінің немесе шешесінің ұлтын таңдай алады. Кейін баланың өтініші бойынша ұлты басқа ата-анасының ұлтына өзгертілуі мүмкін (57-бап).
Құқықтары мен мүдделерін қорғау
Бала өз заңды құқықтары мен мүдделерін қорғауға құқылы (59-бап). Кәмелетке толмаған балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғау — ата-ананың міндеті.
Ата-аналардың әрқайсысы өз баласының атынан өкілдік етуге құқылы. Балалардың мүдделерін қорғау жөніндегі ата-аналардың өкілдігі «Неке және отбасы туралы» заңның 63-бабына сәйкес айқындалады.