САРЫҰЛЫ АҚТАНБЕРДІ
Сарыұлы Ақтанберді: жырау, қолбасшы, қоғам қайраткері
Сарыұлы Ақтанберді (1668–1762) — әйгілі жырау, қолбасшы батыр әрі қоғам қайраткері. Ол Ұлы жүздің Ошақты руынан шыққан. Әкесі Сары, шешесі Сырбике; Ақтанберді — олардың жалғыз перзенті. Жыраудың «атадан жалғыз туғанның жүрегінің бастары сары да жалқын су болар» деуінде өз тағдырының шындығы жатыр.
Түйін
Ақтанберді тұлғасы қазақ қоғамындағы жыраулық сөздің қуатын, батырлық ерлікті және елді ұйыстырар көшбасшылықты бір арнаға тоғыстырғанымен ерекшеленеді.
Ел қорғауға ерте араласқан өмір жолы
Қазақ тарихындағы алмағайып дәуірде өмір сүрген Ақтанберді өзі айтқандай, он жеті жасында-ақ қару асынып, ел қорғау жолына аттанады:
«Дұшпаннан көрген қорлығым, сары су болды жүрекке. Он жетіде құрсанып, қылыш ілдім білекке. Жауға қарай аттандым, жеткіз деп, құдай, тілекке».
Жыраудың ақындық даңқымен бірге балуандық, батырлық атағы қатар өрлейді. Орта Азия хандықтарымен және қалмақтармен болған шайқастарға қатысып, алдымен жеке ерлігімен, кейін қолбасшылық қабілетімен көзге түседі. Сақа батырлар санатына қосылған тұста ол «Ақтабан шұбырынды» зұлматының да куәгері болады.
Жауынгерлік бедел
Жеке ерлік пен тактикалық қабілет қатар танылып, кейінгі кезеңде қол бастар тұлға ретінде орнығады.
Тарихи кезең
XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы мен ел тағдырын шешкен күрес дәуірінің бел ортасында жүреді.
Ұлт-азаттық күрестегі орны
Осы кезеңде Ақтанберді жоңғар басқыншыларына қарсы ұлт-азаттық күресті ұйымдастырушылардың және жеңісті жорықтарға рух берушілердің бірі ретінде танылады. Жоңғар мемлекеті талқандалып, шығыста жау қолында қалған жерлер азат етілген соң, ата мекенге қайта қоныс аударған қазақ жұртын біржола орнықтыру ісінде де айтарлықтай рөл атқарады.
Елді орнықтыруға бағытталған істер
- Қайта қоныстанған рулардың ата жұртқа тұрақтауына ықпал етті.
- Өзіне қараған жұртты отырықшылыққа бейімдеп, арық-тоған қаздырды.
- Егіншілікке ден қойғызып, шаруашылықты орнықтыруға күш салды.
Шығармалары: нақыл мен мінез айнасы
Ақтанберді шығармалары негізінен нақылға толы толғаныс түрінде өріледі. Олар көшпелі қазақтың ой-арманы, мақсат-мүддесімен табиғи астасып жатады. «Түйе мойнын тұз кесер», «Күлдір-күлдір кісінетіп», «Жылқыдан асқан мал бар ма?» секілді әйгілі толғауларынан қазақ халқының мінез-құлық ерекшеліктері мен болмысқа тән өзіндік көзқарасы анық байқалады.
Жылқы туралы толғам
Көшпелі өмірдің тірегі болған мал ішінде, әсіресе жылқының орны жайында Ақтанбердідей терең толғаған ақын кемде-кем. Ол жылқыны тіршілік көзі, жігіттің көркі деп бағалайды; ал батыр үшін — жан серігі, жауға мінер тұлпар ретінде мадақтайды.
Негізгі сарын: ерлікке үндеу
Ақтанберді жырларындағы басты бағыт — ерлікке шақыру, жауға қарсы күреске жігерлендіру. Ол жау табанында қалған жерлерді азат етуді аңсайды, күллі қазақ болып бірігіп атқа қонуды және жоңғарға күйрете соққы беруді армандайды. «Балпаң-балпаң кім баспас», «Жауға шаптым», «От басар орны отаудай» тәрізді жырларында жұртты ата жаумен айқасқа үндейді.
Өмірлік ұстаным
Ол ел қорғау жолында қаза тапқан ердің арманы жоқ деп білді. Алмағайып заманда туып, шайқас даласында шыңдалған жыраудың толғаулары қазақ халқының XVIII ғасырдағы жаугершілікке толы өмірін шынайы суреттейді.