Ауыл шаруашылығын несиелеудің экономикалық мәні және оның теориялары.
Ауыл шаруашылығын несиелеудің экономикалық мәні — аграрлық өндірістің табиғи тәуекелдері жоғары, маусымдық айналымы ұзақ және материалдық-техникалық базасы қымбат сала екенін ескере отырып, шаруашылықтардың үздіксіз жұмыс істеуін қаржыландыру. Ауыл шаруашылығы кез келген мемлекеттің экономикалық өркендеуіне ықпал ететін негізгі буындардың бірі: ол халықты азық-түлікпен қамтамасыз етеді әрі өнеркәсіптің бірқатар салаларына шикізат береді.
Ауыл шаруашылығының ерекшелігі және несиенің рөлі
Ауыл шаруашылығының өнеркәсіптен, құрылыстан және халық шаруашылығының басқа салаларынан айырмашылығы — өндіріс нәтижесінің табиғи жағдайларға тәуелділігі, өндірістің маусымдылығы және ресурстардың кең аумақта шашыраңқы орналасуы. Бұл ерекшеліктер саланы қаржыландыруды күрделендіреді әрі несиені стратегиялық құралға айналдырады.
Негізгі ерекшеліктер
- Жер — ауыл шаруашылығындағы ең басты, ешнәрсемен алмастыруға болмайтын өндіріс құралы.
- Маусымдылық — шығын ерте жұмсалып, табыс көбіне өнім жиналған соң түседі.
- Тәуекелдің жоғарылығы — ауа райы, құрғақшылық, ауру, апат сияқты факторлар өнімге тікелей әсер етеді.
- Капитал сыйымдылығы — техника, жанар-жағармай, тыңайтқыш, тұқым, жем-шөп сияқты айналым құралдарына тұрақты қаржы қажет.
Осы жағдайларда несиелеу өндірістік циклдің үзіліссіздігін сақтауға, техника мен технологияны жаңартуға, сондай-ақ шаруашылықтардың төлем қабілетін ұстап тұруға мүмкіндік береді. Демек, ауыл шаруашылығын несиелеу — тек қаржы беру емес, саланың тұрақтылығын қамтамасыз ететін экономикалық тетік.
Қазақстанның агроөнеркәсіптік әлеуеті: ауқым және құрылым
Қазақстан — Орталық Азиядағы ірі мемлекет: халқы шамамен 16,5 млн, жер аумағы 2 717,3 мың шаршы км. Елдің көмір, қара және түсті металл, мұнай мен газ өндірісі дамығанымен қатар, агроөнеркәсіптік әлеуеті де жоғары.
Ауыл шаруашылық жерлерінің көлемі 222,3 млн гектарға жуық. Оның ішінде егістік жер шамамен 36 млн гектар, жайылымдық жер 5 млн гектарға жуық деп көрсетіледі. Жан басына шаққанда орта есеппен 2,2 гектардан келеді — бұл көптеген аграрлық дамыған елдермен салыстырғанда жоғары көрсеткіш.
Өндіріс көрсеткіштері (орташа бағалау)
- Астық
- ~24 млн т/жыл
- Ет
- ~1,5 млн т/жыл
- Сүт
- >3,5 млн т/жыл
- Жүн
- ~100 мың т/жыл
Елде ауыл шаруашылық дақылдарының 60-қа жуық түрі өсіріледі; сүтті және етті ірі қара, жүнді, етті-майлы және қаракөл қой, жылқы, түйе, шошқа, құс, сондай-ақ ара, балық және аң шаруашылығы түрлері кездеседі.
АӨК-тің үш сферасы
I сфера — қор шығаратын салалар
Машина жасау, микробиологиялық және химиялық өнеркәсіп. АӨК үшін техника шығаратын кәсіпорындар ретінде Павлодар трактор зауыты, Ақмола эрозияға қарсы техника өндірушілері, сондай-ақ “Манкентживмаш”, “Актюбсельмаш”, Мамлют машина жасау зауыты аталады.
II сфера — ауыл шаруашылығы
Экономикалық реформалардың бастапқы кезеңінде 2 200 кеңшар және өзге мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындары, 406 ұжымшар жұмыс істегені көрсетіледі.
III сфера — дайындау, сақтау, өңдеу және қызмет көрсету
Тамақ, ет-сүт, ұн-жарма өнеркәсібі; дайындау және сақтау жүйелері; техникалық, көлік, агрохимиялық, ветеринарлық-санитарлық, суландыру қызметтері.
Табиғи-өндірістік жағдайлар және аймақтық айырмашылық
Қазақстан агроөнеркәсіп өндірісінің маңызды ерекшелігі — топырақтық-климаттық жағдайлардың ала-құлалығы және өсімдік өсірілетін кең аумақтың көлденең және тік аймақтануы. Температураның тиімді жиынтығы солтүстікте 25 000-нан оңтүстік-шығыста 45 000-ға дейін өзгеріп отырады. Мұндай айырмашылық өндіріс технологиясын, дақыл құрылымын және су ресурстарын жоспарлауды күрделендіреді.
Құлдырау белгілері: өнімділік, мал басы және төлем дағдарысы
Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі бірқатар кезеңдерде қысқарғаны байқалады. Астық егістіктері 25 млн гектардан төмендеп, өнім көлемі 12–14 млн тонна деңгейіне түскені айтылады. Бұрын гектарынан 10–12 центнер алынатын болса, кейінгі жылдары 6,0–6,5 центнерге дейін төмендеген. Бұл үрдіс сақталса, Қазақстан бұрынғы астық экспорттаушы ел мәртебесінен импорттаушыға айналу қаупі бар.
Мал шаруашылығы да құлдырау сипатын көрсетеді. Әртүрлі дақылдар мен жем-шөптік өсімдіктердің егісі мен жиналуы төмендеген сайын мал азығы тапшылығы күшейеді. 1991 жылмен салыстырғанда мал басының шамамен 2 есеге азайғаны, ал сүт өндірісінің 40%-ға дейін төмендегені келтіріледі.
Натуралды айырбас құбылысы
Реформалар кезеңінде төлем қаражатының тапшылығы салдарынан ауыл шаруашылығында натуралды айырбас кең тарады. Айырбастың негізгі құралы ретінде малдың қолданылуы 1993–1998 жылдар аралығында мал басының күрт қысқаруына қосымша қысым жасады.
Өндіріске әсер ететін факторлар
- Табиғи факторлар: ауа райы, жер құнарлығы, су және жел эрозиясы, стихиялық апаттар.
- Материалдық база: трактор, машина, тұқым, минералды және органикалық тыңайтқыштар, айналым құралдары.
- Құқықтық қатынастар: мемлекеттік органдар, жергілікті әкімшілік, салық және реттеу институттарымен өзара әрекет.
Әр фактор өз деңгейінде өндірісті ынталандыруы да, тежеп те тастауы мүмкін.
1997–1998 жылдар деректері: егін және мал шаруашылығы
Егін шаруашылығы
1997 жылғы қорытынды бойынша, әр гектардан орта есеппен 15,8 центнер өнім алынғаны, бұл 1996 жылмен салыстырғанда 7,8 центнерге артық екені келтіріледі.
1998 жылы егістік құрылымы
- Егістік көлемі: 669,9 мың гектар (1997 жылдан +23 мың га)
- 219,5 мың га — астық
- 197,8 мың га — дәнді дақыл
- 117,2 мың га — техникалық дақыл
- 117,4 мың га — мақта
- 44 мың га — картоп және бау-бақша
- 215,1 мың га — жемдік дақыл
Жалпы өндіріс: 6,4 млн тонна астық.
Мал шаруашылығы
Мал шаруашылығы көрсеткіштері тұрақты төмендеу үрдісін көрсеткен. 1997 жылғы 1 желтоқсанға дейін барлық шаруашылық түрі бойынша 358 391 ірі қара болғаны, бұл 1996 жылмен салыстырғанда 2 252 басқа кем екені айтылады.
Сиыр саны
221 612
1998 ж. (11 ай)
1997 ж.: 222 984
Қой саны
1 653,8 мың
1997 ж.
Келесі жылы: −347,6 мың
Тарихи тұрғыдан негізгі бағыттар саналатын астық және мал шаруашылығы әлсіреп, өндірістің тұрақтылығына қауіп төндірді.
Ішкі сұраныс және азық-түлік қауіпсіздігі тәуекелі
Астық өндірісінің төмендеуі ішкі сұраныспен де қайшылыққа түседі. Ішкі қажеттілік жылына 6 млн тоннадан асады: шамамен 1,7 млн тонна — келесі жылдың тұқымына, 2 млн тонна — жемге, 1,7 млн тонна — тұтыну астығына, 0,6 млн тонна — өзге қажеттіліктерге жұмсалады.
Негізгі түйін
Егер өнімділік пен өндіріс көлемі төмендеуін тоқтатпаса, елдің астық бойынша өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі әлсіреп, импортқа тәуелділік артуы мүмкін.
Қорытынды: жаңғырту үшін қаржы және тиімді несиелеу қажет
Қазіргі жағдайды толық қанағаттанарлық деуге болмайды. Техника мен құрал-жабдықтардың тозуы, табиғи факторлардың ықпалы, төлем тәртібінің әлсіздігі және өндірістік инфрақұрылымдағы проблемалар ауыл шаруашылығының өнімділігіне тікелей әсер етеді.
Сондықтан ауыл шаруашылығын жаңа техникамен және технологиямен қамтамасыз ету үшін мақсатты қаржы қажет. Бұл жерде несиелеу тетіктері — айналым капиталын толықтыру, инвестициялық жобаларды іске асыру, шағын шаруашылықтарды қолдау және тәуекелдерді басқару құралдарымен ұштастырылған жағдайда — саланы тұрақтандырудың шешуші факторына айналады.