Сауат ашу
І. Жалпы мәлімет
«Сауат ашу» пәні бастауыш білім берудің іргетасын қалайды. Ол қазақ тілі мен әдебиеттік оқу пәндерінің құрамдас бөлігі ретінде тіл мен әдебиет туралы білім жүйесіне дайындайды және оқушыны оқу әрекетіне бейімдейді.
Негізгі екпін
- Оқу әрекетіне бейімдеу, тұрақты зейін мен жадты дамыту
- Логикалық ойлау мен білім алуға қызығушылық қалыптастыру
- Сөздік қорды байыту, байланыстыра сөйлеуге үйрету
Төрт дағды
Тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын дамыту басқа пәндерді табысты меңгеруге негіз болады. Оқу мен жазу өзара тығыз байланыста: оқу дағдысы орныққан сайын сауатты жазу дағдысы да қалыптасады.
1) «Сауат ашу» пәнінің маңыздылығы
Пән оқушының қазақ тілі фонетикасы, лексикасы, грамматикасы және пунктуациясы туралы бастапқы білім негіздерін меңгеруіне мүмкіндік береді. Сонымен бірге оқу мен жазуға қызығушылықты оятып, тілдік дағдыларды жүйелі қалыптастырады.
«Сауат ашу» оқушыларды жұппен, топпен және ұжыммен жұмыс істеуге, әртүрлі рөлдерді (көшбасшы, орындаушы) орындауға үйретеді. Сондай-ақ өз ұлтының және Қазақстанда тұратын басқа халықтардың мәдениетіне ізгілік пен құрмет сезімін қалыптастыруға ықпал етеді.
Нәтиже
Оқушы ана тілі мен әдеби мұраны меңгеріп, күнделікті өмірдегі және оқу үдерісіндегі жағдаяттарда тілдік қарым-қатынасқа еркін түсіп, өз пікірін сенімді білдіруге дағдыланады.
2) Оқу бағдарламасының мақсаты мен міндеттері
Пәннің мақсаты — оқу және жазу дағдылары қалыптасқан, алған білімін түрлі жағдаятта қолдана алатын, ойын жүйелі әрі түсінікті жеткізетін, білім алуға ынталы тұлғаның дамуына жағдай жасау.
Негізгі міндеттер
Төмендегі міндеттер оқу әрекетіне дайындықтан бастап қатысым мәдениетіне дейінгі толық циклді қамтиды.
- Оқушыларды оқу әрекетіне психофизиологиялық тұрғыдан дайындау
- Қазақ әліпбиі әріптерімен таныстыру (баспа/жазба, бас/кіші)
- Әріп–буын–сөз–сөйлем құрастырып оқуға және жазуға дағдыландыру
- Дұрыс, түсініп оқу және сауатты, таза жазу дағдыларын қалыптастыру
- Тілдік бірліктер және орфография, пунктуация туралы қарапайым ұғым беру
- Кітап оқуға қызығушылық тәрбиелеу
- Салыстыру, топтастыру, жүйелеу біліктерін дамыту
- Сөйлеу және қарым-қатынас мәдениеті нормаларын сақтауға дағдыландыру
- Сөздік қорды байыту, байланыстыра сөйлеуді дамыту
- Туған тілге, тарихқа, мәдениетке сүйіспеншілік арқылы рухани-адамгершілік қасиет қалыптастыру
- Қатысымдық дағдыларды дамыту: тыңдай білу, диалогке қатысу, өз пікірін анық әрі толық жеткізу, өзгенің көзқарасын құрметтеу
- Алған тілдік білім мен дағдыларды күнделікті өмірлік жағдаяттарда қолдануға үйрету және жауапкершілікке тәрбиелеу
3) Үштілділік саясатын жүзеге асыру
Қазақстан Республикасының жалпы білім беру ұйымдары функционалдық сауаттылықты дамыту үшін 1-сыныптан бастап қазақ, орыс және ағылшын тілдерін оқытуды кезең-кезеңімен енгізеді. Бұл саясат сөйлеу әрекетінің төрт дағдысын — тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым — қалыптастыруға бағытталған.
Әдістер бөлімі
Мұғалімнің пәнді меңгертуде тілдік білім мен дағдыларды қалай дамытатыны айқындалады.
Коммуникация бөлімі
Төрт дағдыны жоғары деңгейде дамыту жолдары көрсетіледі.
Бағалау бөлімі
Бағалау жүйесінің қағидаттары мен құралдары нақтыланады.
4) Оқыту үдерісін ұйымдастыруға қойылатын талаптар
«Сауат ашу» пәні бойынша оқу жүктемесі аптасына 6 сағат, оқу жылында 198 сағат көлемінде жоспарланады.
| Сынып | Апталық сағат | Жылдық сағат |
|---|---|---|
| 1 | 6 | 198 |
Оқу ортасы
Кабинет санитарлық-гигиеналық нормаларға сай жабдықталуы керек. Жиһаздар жеке, жұптық және топтық жұмыстарды ұйымдастыруға ыңғайлы, жеңіл әрі жылжымалы болғаны маңызды.
Қажетті жабдықтар
Интерактивті тақта, проектор, интернет, компьютерлік техника, аудио-видео құрылғылар, флипчарт, маркерлік тақта, көрнекі және дидактикалық материалдар, сөздіктер, сондай-ақ шығармашылық және рөлдік ойындарға арналған құралдар қарастырылады.
Жабдықтар тізімін толық көрсету
5) Педагогикалық технологиялар мен әдіс-тәсілдер
Жалпы білім беру ұйымдары «білім алуды үйрету» ұстанымын басшылыққа алады. Негізгі мақсат — өз бетінше білім алуға ұмтылатын, ынталы, жауапкершілігі жоғары, зияткерлік тұрғыдан дамыған тұлға қалыптастыру.
Технологиялық тәсілдер
- Зерттеушілік тәсіл: «Не білемін? Нені білгім келеді? Нені білдім?»
- Әрекеттік тәсіл: білімнің өмірлік қажеттілігін түсіндіру
- Дамыта оқыту: жоспарлау және өзін-өзі басқару
- Уәждеу және қызықтыра оқыту: оқыту үшін бағалау арқылы қолдау
- Жеке, топтық, ұжымдық жұмыс: өзара оқыту және өзара бағалау
- Саралап оқыту: деңгейіне қарай қолдау, қалыптастырушы бағалау
Стратегиялар мен әдістер
- Буындық-дыбыстық талдау–жинақтау
- Проблемалық жағдаят құру
- Оқу мен жазу арқылы сыни ойлауды дамыту
- Ойын және зерттеу әдістері
- Тәжірибелік және шығармашылық оқу әрекеттері
- Мониторинг және қосымша материалмен жұмыс
- Алдын ала берілетін мәтін үлгілері мен модельдерді қолдану
Маңызды қағида
Негізгі назар білімді жаттауға емес, оны қолдану біліктілігіне аударылады. Оқушының ілгерілеуін анықтау үшін оқу мақсаттары мен табыс критерийлері алдын ала белгіленуі тиіс.
Үштұғырлы тіл саясатына пәндік қолдау
Қазақ тіліндегі коммуникативтік және сыни ойлау дағдылары орыс және ағылшын тілдерінде оқытылатын пәндерді меңгеруге де ықпал етеді. Тіл пәні мұғалімдері пәнаралық байланысты күшейтіп, академиялық тілді дамытуға бағытталған тапсырмалар арқылы оқушылардың ақпаратты талдау, себеп–салдарды түсіндіру, дерек пен пікірді ажырату, ақпарат көздерін бағалау дағдыларын қалыптастыра алады.
6) Түрлі мәдениет пен көзқарастарға құрмет сезімін қалыптастыру
Білім берудің жаңартылған бағыты демократиялық және гуманистік ұстанымдарға сүйеніп, түрлі мәдениеттердің ерекшеліктерін ескеруді көздейді. Көпұлтты қоғамда өмір сүретін оқушы өзара төзімділік танытып, өзге ұлт мәдениетіне сыйластықпен қарауы тиіс.
Бағдарламада көрініс табатын оқу міндеттері
- Қазақ тіліне, мәдениетіне және тарихына құрметпен қарауға тәрбиелеу
- Қазақ тілінің ұлтаралық бірлік пен келісімді сақтаудағы рөлін түсіндіру
- Қазақстанда тұратын ұлт өкілдерінің салт-дәстүріне құрметпен қарауға үйрету
- Өзгенің пікіріне, сеніміне, сезіміне және идеясына сыйластық таныту
- Өз және өзге көзқарасты салыстыра отырып, ойын ашық жеткізуге үйрету
- Көптілді, көпмәдениетті ортада еркін әрекет ету қабілетін дамыту
7) Оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту
Бағдарламаның өзекті мақсаттарының бірі — әртүрлі әлеуметтік топтармен тіл табыса алатын тұлға тәрбиелеу. Ол үшін ынталандырушы және белсенді тілдік орта құрылып, оқушылардың ауызша және жазбаша тілдесімде тілді сауатты қолдануына жағдай жасалады.
Тыңдалым және айтылым
- Дыбыстық-буындық талдау және артикуляциялық жаттығулар
- Мәтінді тыңдап түсіну, сұрақ қою және жауап беру
- Мазмұнды сурет арқылы беру, үзіндіні айтып беру
- Тақырып бойынша әңгімелесу, пікірталасқа қатысу
- Ым-ишара арқылы көріністеу, сахналау, рөлдік ойын
- Ертегі, әңгімені мазмұндау; өлең жаттау
Оқылым
- Графикалық сызба арқылы оқу
- Кеспе әріптерден буын, сөз құрап оқу
- Мәтіннен қажетті сөзді/сөйлемді тауып оқу
- «Көзбен оқы» ойыны
- Көркем сөздерді табу, сөздік жұмысы
- Мәнерлеп оқу, рөлге бөліп оқу, оқиға картасын жасау
Жазылым
- Ақпаратты сурет және пиктограмма арқылы беру
- Орфографиялық нормаларды бекіту тапсырмалары
- Сөзді/сөйлемді/үзіндіні көшіріп жазу
- Қиын сөздерден сөздік құрастыру
- Сөзден сөйлем, сөйлемнен мәтін құрастырып жазу
- Шағын хат, есте сақтау арқылы жазу, сурет бойынша жазу
- Өз мәтінін мұғалімнің көмегімен тексеру
8) Оқу нәтижелерін бағалау туралы
Бастауыш мектепте оқу нәтижесін бағалау критериалды бағалау жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Бұл — оқу жетістіктерін алдын ала белгілі, нақты анықталған критерийлермен салыстыруға негізделген үдеріс.
Формативті (ағымдық) бағалау
Сабақтағы және күнделікті жұмыстағы ілгерілеуді көрсетеді, мұғалім мен оқушы арасындағы жедел кері байланысты қамтамасыз етеді және оқу мақсатына жету деңгейін түсінуге көмектеседі.
Ішкі жиынтық бағалау
Белгілі бір тарау немесе бөлім аяқталғаннан кейін меңгерілген білім мен дағдылар деңгейін айқындайды және мектеп педагогтары тарапынан жүргізіледі.
1-сыныптағы ерекшелік
Оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып, 1-сыныпта тек формативті бағалау қолданылады. 3–4 тоқсандарда тоқсандық бағалар қойылады, ал жылдық баға формативті бағалау нәтижесіне сүйеніп шығарылады.
ІІ. Пән мазмұны және оқу мақсаттарының жүйесі
«Сауат ашу» пәні лексикалық тақырыптар негізінде оқушыларды оқу мен жазуға үйрете отырып, тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Бағдарлама мазмұны кіріктірілген (интегративті) түрде құрастырылған.
Пәннің үш кезеңі
Пән үш кезеңнен тұрады: әліппеге дейінгі кезең, әліппе кезеңі және әліппеден кейінгі кезең. Мұғалім сағат санын сыныптың қажеттілігіне сай кезеңдер арасында икемді жоспарлай алады.
Әліппеге дейінгі кезең
- Оқу әрекетіне қызығушылық қалыптастыру
- Фонематикалық естуді дамыту
- Дыбыс, буын, сөз, сөйлем туралы алғашқы ұғымдар
- Сызба-модельмен дыбыстық талдау, дауысты/дауыссызды ажырату, буындау
- Ұсақ моторика: бояу, сурет салу, сызық жүргізу, элемент жазу
- Ойлау, есте сақтау, елестету, қабылдау, тұрақты зейін
- Ауызша және жазбаша тілді дамыту
Әліппе кезеңі
- Оқу әрекетіне қызығушылықты дамыту
- Фонематикалық естуді жетілдіру
- Дыбыстық талдау–жинақтау дағдыларын дамыту
- Әліпби әріптері: баспа/жазба, бас/кіші әріпті ажырату
- Тіл бірліктері туралы түсінікті кеңейту
- Сөзді тұтас, дұрыс, түсініп оқуға дағдыландыру
- Каллиграфиялық дағдылар: әріп, буын, сөз, сөйлем жазу
- Ауызша және жазбаша тілді дамыту
Әліппеден кейінгі кезең
- Дұрыс, ырғақты оқуға дағдыландыру
- Іштей оқу, түсініп оқу, мәнерлеп және шапшаң оқу
- Тыңдау-түсіну, сөйлеу, оқу және жазуды жетілдіру
- Байланыстырып сөйлеуді дамыту
- Каллиграфия нормаларын сақтап, қатесіз әрі сауатты жазу
Тыңдалым және айтылым мазмұны (үзінді)
Оқушылар мұғалімнің және құрдастарының сөйлеуін тыңдап, мәнісін түсінеді; сұраққа нақты жауап береді; сөз мағынасын түсініп, оны орынды қолданады; тілдесім кезінде сөйлеу мәдениетін сақтайды. Сондай-ақ интонация, мимика, қол және дене қимылдары сияқты тілдік емес амалдарды қолдануға үйренеді. Сюжетті суреттер бойынша әңгіме құрастырады, ертегі айтады, өлең, санамақ, мақал-мәтел, жұмбақ жаттайды және жаңылтпаш айту арқылы артикуляциялық аппаратын дамытады.
Ескерту: Берілген мәтін үзінді түрінде аяқталғандықтан, осы бөлімнің келесі тармақтары бастапқы құжаттағы толық нұсқасына қарай жалғасады.