Жазудың пайда болуы мен дамуы мектеп генезисінің маңызды факторы
Тәрбиенің шығуы және мектептің пайда болуы
Әлемдік ғылым тәрбиенің шығуын түсіндіретін бірнеше концепция ұсынады. Солардың ішінде Ш. Летурно, Дж. Симсон, А. Эспинас ұсынған эволюциялық-биологиялық теориялар және П. Монро ұсынған психологиялық теория кеңінен белгілі.
Негізгі теориялар: ортақ және айырмашылық
Эволюциялық-биологиялық бағыт
Бұл бағыт өкілдері алғашқы қоғам адамындағы тәрбиелік әрекетті ұрпаққа қамқорлық жасаумен теңестіреді: тіршілік ету тәжірибесі мен дағдыларын балаға берудің бастауы — күнделікті қорғау және қамтамасыз ету қажеттілігі.
Психологиялық түсіндіру (П. Монро)
П. Монро тәрбиенің пайда болуын баланың үлкендерге еліктеу түйсігімен байланыстырады: бала ортадағы әрекеттерді қайталау арқылы қоғам нормаларына біртіндеп бейімделеді.
Ұқсастық
Екі теория да алғашқы қоғамдағы тәрбиені балалардың қоршаған ортаның тәртібіне біртіндеп икемделуі ретінде түсіндіреді. Монроның пайымдауынша, алғашқы қоғам адамында қазіргі тіршілікке қатысты түсінік басым болып, өткен мен келешек туралы ойлау әлсіз болған; сондықтан тәрбие негізінен ортаға бейімделу қызметін атқарған.
Тәрбие: биологиялық сабақтастық пен әлеуметтік сапа
Қазіргі көптеген зерттеушілер тәрбиенің шығуын қарастырғанда кейбір жануарлар әрекеттері мен адам әрекеті формалары арасындағы сабақтастықты ескеру қажет деп санайды. Сонымен қатар олар адамдық тәрбиенің сапалық тұрғыдан әлеуметтік сипаттарына ерекше мән береді: тәрбие — адам әрекетінің өз алдына дербес, мақсатты және қоғамдық маңызы бар түрі.
Мектептің генезисі: Шығыстың ерте өркениеттері
Мектеп тарихы мен тәрбиенің қоғамдық әрекет саласы ретінде қалыптасуы ежелгі Шығыс өркениеттері дәуірімен байланысты. Бұл үрдістің бастаулары біздің эрамызға дейінгі V мыңжылдықтарға дейін созылады.
Кейінгі неолит дәуірінде әлемнің түрлі аймақтарында алғашқы қоғамдық құрылыстың ыдырау белгілері байқала бастады. Бұл — ғасырларға созылған тарихи процесс. Қоғамдық құрылымдар өзгерген сайын жеткіншек ұрпақты әлеуметтендірудің жаңа жолдары пайда болды, сонымен бірге тәрбиенің бұрынғы формалары да сақталды.
Отбасы рөлі
Тайпалық одақтардан мемлекеттік құрылымға ауысу кезеңінде тәрбиелеу мен оқыту көбіне отбасында жүзеге асырылды. Шығыстың ерте өркениеттерінде қауымдық-рулық қоғамнан құлиеленушілікке өтуде отбасы тәрбиесінің дәстүрлері сақталып, бірақ мазмұны мен ұйымдасуы жағынан өзгеріске түсті.
Жаңа әлеуметтік институт
Мемлекеттік құрылымдар нығайған сайын чиновниктерді, абыздарды және жауынгерлерді арнайы даярлау қажеттілігі туып, біртіндеп мектеп деп аталатын жаңа әлеуметтік институт пайда болды.
Жазудың дамуы және мұғалім мамандығы
Бұл кезеңде тарихтың жазуға дейінгі дәуірі аяқталды: сөз және пиктографиялық (суретті) жазу біртіндеп сына жазу және иероглиф жүйелерімен толықты. Жазудың пайда болуы мен дамуы — мектеп генезисінің маңызды факторы.
Алғашқы қоғам тарихының соңына қарай ақыл-ой еңбегінің дене еңбегінен бөлінуі жаңа мамандықтың — мұғалімнің пайда болуына алып келді. Алғашқы оқу орындарының қалыптасуында дін қызметкерлері елеулі рөл атқарды, өйткені дін тәрбие мен оқыту идеалдарын таратушы болды.
Сонымен бірге мектептердің пайда болуы нақты экономикалық, мәдени және саяси сұраныстарға жауап берді. Әлеуметтік даму барысында бұл сұраныстар өзгеріп отырды; соған сәйкес тәрбие мен оқытудың мазмұны мен әдістері де жаңарып, түрленді.
Эгей өркениеті, көне Греция және Римдегі білім беру дәстүрі
Біздің эрамызға дейінгі III–II мыңжылдықта Грецияда, Критте және Эгей теңізінің кейбір аралдарында өзіндік мәдениеті және жеке жазуы бар өркениеттік орта қалыптасты. Пиктографиядан клинопиське, одан буындық жазуға дейінгі эволюция — жазудың даму логикасын айқын көрсетеді.
Жазу кімдердің қолында болды?
Жазуды негізінен абыздар, патша сарайына жақын адамдар, атақты вельможалар және ауқатты қала тұрғындары меңгерді. Жазбашыларды үйрететін орталықтар сарайлар мен храмдарда пайда болды.
Крит-Эгей мәдениеті кейінгі өркениеттер қабылдаған бірқатар жазу дәстүрлерін қалыптастырды: жолдарды солдан оңға, жоғарыдан төмен жазу, негізгі жолдарды және алғашқы әріптерді бөліп көрсету сияқты ерекшеліктер осы дәстүрмен байланыстырылады.
Көне Греция: тәрбие идеалдарының айқындалуы
Бұл аймақтағы тәрбие мен оқыту генезисінің келесі кезеңі көне Греция кезеңімен байланысты (б.з.д. IX–VIII ғғ.). Аңызға айналған Гомер өзінің «Илиада» және «Одиссея» поэмаларында сол дәуірдің тәрбие мен оқыту тәжірибесін көркем әрі нақты сипаттайды.
Ежелгі Грецияда тәрбие мен педагогикалық ойдың дамуы қала-полистер мәдениетімен тығыз байланысты болды. Бұл кезде тәрбие қоғамда ерекше орынға ие болып, мемлекет ауқатты топтарды оқытуды өз міндетіне алды. Білімділік полистің лайықты азаматы үшін қажетті әрі ажырамас сапа саналды.
Афина мен Спарта: екі түрлі принцип
Спарта
Спарталық тәрбие дәстүрі қатаң әрі біржақты сипат алды: шамадан тыс әскери дайындық басым болып, жеткіншек ұрпақтың іс жүзіндегі білімсіздігі байқалды. Бұл — мемлекеттік тәрбие тәжірибесінің ең алғашқы үлгілерінің бірі ретінде тарихта қалды.
Афина
Афинада тәрбие мен оқыту басқа бағытта дамыды. Идеал ізгілік ұғымының көп мағыналылығымен байланыстырылып, тұлғаның жан-жақты қалыптасуына — ең алдымен интеллектіні дамытуға және дене мәдениетіне мән берілді. Дегенмен мұндай идеалға жету құқығы негізінен ерікті әрі ауқатты азаматтарға ғана тиесілі болды.
Эллинизм дәуірі: гректік дәстүрдің кеңеюі
Элладада, әсіресе Таяу Шығыста, А. Македонский империясы құлағаннан кейін (б.з.д. III–I ғғ.) мәдениет пен ағарту ісі гректік білім беру дәстүрімен тығыз байланыста дамыды. Ғылымда Эллинизм дәуірі деп аталатын кезеңде гректік білім беру жүйесі Жерорта теңізіне кең таралып, Қара теңіз жағалауы, Кавказ, Орта Азия және Үнді өңірлеріне дейін ықпал етті.
Рим: отбасы тәрбиесінен мектептік ұйымдасуға
Рим тұлғасының қалыптасуында отбасы тәрбиесі жетекші рөл атқарды. Патшалар дәуірінде (б.з.д. VIII–VI ғғ.) қоғам мен тәрбиенің негізгі орталықтары отбасы және үй ішілік дәстүрлер болды.
Рим тарихшысы Ливийдің мәліметінше, оқу орындарын құруға алғашқы талпыныстар б.з.д. 449 жылға жатады. Рим тарихының ерте кезеңінен-ақ гректік білімділік жоғары бағаланды. Б.з.д. II ғасырдан бастап Римдегі мектептік оқытуды ұйымдастыруға антикалық әлемнің эллинистік орталықтары дәстүрлері айтарлықтай ықпал ете бастады.