Ұзақ мерзімді реттеу
Рыноктық экономиканы мемлекеттік реттеу теориялары
Рыноктық экономика жағдайында мемлекеттің орны туралы көзқарастар уақыт өте бірнеше рет өзгерді. Экономикалық дағдарыстар, құрылымдық өзгерістер және әлеуметтік міндеттердің күрделенуі мемлекеттік реттеу туралы теориялардың да эволюциясына ықпал етті.
Экономикалық процестегі мемлекеттің рөлі: теориялық көзқарастар
1776 жылы Адам Смиттің «Халықтар байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу» еңбегі жарық көріп, онда ол «әркім өз мүддесін көздесе, қоғамға да пайда келеді» деген идеяны (нарықтың өзін-өзі реттеуі) негіздеді. Бұл тұжырымдамада мемлекет нарыққа тікелей араласпай, көбіне «түнгі қарауыл» рөлін атқарып, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуі тиіс деп қарастырылды.
1936 жылы Джон Мейнард Кейнс «Жұмыстылықтың, процент пен ақшаның жалпы теориясы» еңбегінде нарықтың өздігінен тұрақты жұмыспен қамтуды әрдайым қамтамасыз ете бермейтінін дәлелдеуге тырысты. Ол мемлекет экономикалық құлдырау мен жаппай жұмыссыздықтың алдын алу үшін белсенді саясат жүргізуі қажет екенін айтты.
Алайда 1970-жылдардың ортасында Батыс елдерінде дағдарыстар қайта күшейіп, кейнстік құралдардың шектеулілігі туралы пікірлер кең тарай бастады. Осы кезеңде мемлекеттің араласуын шектеуді қолдайтын неоклассикалық бағыт күшейді. Оның танымал өкілдері қатарында Фридрих Август фон Хайек (1899–1984) және Милтон Фридмен (1912–2006) бар.
Аралас экономиканы жақтаушылар мемлекеттің нарықтағы теңгерімге ықпалын басқа қырынан түсіндірді. Америкалық экономист Джон Кеннет Гэлбрейт (1908–2006) «қарсы салмақ күштері» теориясын ұсынды: еркін нарықта монополияларға қарсы тұратын күштер (ең алдымен мемлекет, сондай-ақ ірі ұйымдар мен қоғамдық институттар) қалыптасып, олардың ықпалын шектей алады.
Пол Самуэльсон аралас жүйенің мәнін: еркін кәсіпкерлік қоғамдық бақылаумен ұштасады деп сипаттады. Ал мемлекеттің экономикалық рөлі туралы теориялық талдаулар К. Маркс пен В. И. Ленин еңбектерінде де терең қарастырылған. Лениннің 1921 жылғы Жаңа экономикалық саясат (НЭП) кезеңіндегі көзқарастары нарықтық қатынастар жағдайында мемлекеттің бақылауы мен сауданы үйлестіру қажеттігін көрсетті.
Рыноктық экономиканы терең зерттеген экономистер қатарында Дж. Кейнспен бірге Рой Харрод (1890–1978), Джоан Робинсон (1903–1983) және Элвин Хансен (1887–1975) аталады.
Қазақстан Республикасы аралас, әлеуметтік бағытталған рыноктық экономика моделін таңдады. Сондықтан мемлекеттің экономикалық қызметтері мен реттеу құралдарын жүйелі түрде түсіну ерекше маңызды.
Рыноктық экономикадағы мемлекеттің экономикалық қызметтері
Мемлекет пен рыноктың өзара қатынасы — рыноктық қоғамдағы негізгі мәселелердің бірі. Шаруашылық байланыстардың интернационалдануы да мемлекеттің реттеудегі рөлін объективті түрде күшейтеді. Мемлекеттік реттеу жүйесі — ұзақ эволюцияның нәтижесі; оның механизмдері мен құралдары кезең сайын өзгеріп отырады.
1) Болжау және жоспарлау
Мемлекет стратегиялық, экономикалық, құрылымдық, техникалық, әлеуметтік және демографиялық болжау мен жоспарлауды жүргізеді. Сондай-ақ реттеудің тікелей және жанама құралдарын қолданады.
2) Мемлекеттік кәсіпкерлік және инфрақұрылым
Мемлекет қоғамға қажетті кәсіпорындарды және өндірістік әрі әлеуметтік инфрақұрылымды құрады: темір жолдар, ұлттық тас жолдар, көпірлер, каналдар, мұнай-газ құбырлары, байланыс жүйелері, ауруханалар, мектептер және өзге де нысандар.
3) Нарық институттарының қалыпты жұмысын қамтамасыз ету
- Тұтынушы мен кәсіпкер мүдделерін қорғау.
- Стандарттау, өлшеу мен сапаны бақылау жүйесін дамыту.
- Бәсекені қолдау және монополизмге қарсы күрес үшін құқықтық база қалыптастыру.
4) Дағдарысқа қарсы саясат және тұрақтандыру
Мемлекет бюджет саясаты арқылы ұлттық табысты қайта бөледі, экономиканы тұрақтандыру шараларын іске асырады, толық жұмыспен қамтуды қолдауға бағытталған саясат жүргізеді.
5) Әлеуметтік қорғау
Мемлекет әлеуметтік әлсіз топтарды қолдауды (оқушылар, студенттер, зейнеткерлер, мүгедектігі бар адамдар, көп балалы отбасылар) өз міндетіне алады және өскелең ұрпақты тәрбиелеуді қоғамдық маңызы бар бағыт ретінде қарастырады.
Рынокты реттеу тәсілдері
Рынокты реттеу тәсілдері — мемлекеттің және өзге институттардың ұдайы өндіріс процесіне мақсатты түрде ықпал ету әдістері. Олар нарықтық механизмнің тиімді және тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Тәжірибеде реттеу тәсілдері реттеуші субъектіне қарай мемлекеттік және мемлекеттік емес, ал ықпал ету сипатына қарай тікелей және жанама болып бөлінеді.
Тікелей реттеу
Тікелей тәсілдер экономикалық процестің өзіне және оның параметрлеріне әкімшіл ықпал етумен байланысты. Әдетте олар нақты объектіге бағытталып, адрестік сипатқа ие болады: жиынтық сұранымды қалыптастыру, төлем қабілеттілігін сақтау, халық шаруашылығының тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Бұл тәсілдер мемлекетке «нарықты толық алмастыру» үшін емес, тиімді бәсеке мен әлеуметтік тұрақтылыққа жағдай жасау үшін қажет.
Жанама реттеу
Жанама тәсілдер көбіне адрессіз болғанымен, барлық шаруашылық субъектілері үшін міндетті. Олар экономикалық қызметтің шарттарына, ынталарына және нәтижелеріне ықпал етеді. Іс жүзінде тікелей және жанама тәсілдердің шекарасы шартты: олар көбіне араласып қолданылып, меншік типі мен сала ерекшелігіне қарай өзгеріп отырады.
Мемлекеттік реттеудің негізгі құралдары
Әлемдік тәжірибе мемлекеттік реттеу шараларының әр елде әртүрлі екенін көрсетеді. Дегенмен кең тараған маңызды құралдар тобы мына бағыттарды қамтиды.
1) Фискалдық саясат
Фискалдық саясат мемлекеттік бюджет арқылы реттеуді қамтиды: мемлекеттік сатып алулар, күрделі қаржы бағдарламалары, әлеуметтік төлемдер, дотациялар мен субсидиялар, сондай-ақ салық шаралары.
Салықтың екіжақты рөлі: бір жағынан мемлекет кірісін қалыптастырады, екінші жағынан тұтынушы мен өндірушінің ынтасына әсер етеді. Салық тым жоғары болса — өндіріс пен тұтыну бәсеңдеуі мүмкін; тым төмен болса — бюджеттік мүмкіндіктер шектеледі. Сондықтан нақты жағдайға сай оңтайлы шек маңызды.
- Салық ставкасын өзгерту: белгілі салаларды, аумақтарды немесе арнайы экономикалық аймақтарды ынталандыру не шектеу.
- Ережелерді өзгерту: амортизация мерзімін қайта қарау арқылы қорлану мен инвестицияға ықпал ету.
- Жеңілдіктер жүйесі: капиталдың салааралық қозғалысын реттеу үшін жеңілдіктерді енгізу немесе алып тастау.
2) Несие-ақша саясаты
Бұл саясат ынталандырушы рөл атқарып, салалық және аймақтық міндеттерді шешуге бағытталуы мүмкін. Мемлекет мақсатты бағдарламалар арқылы жеңілдетілген несиелер беріп, кейде бюджеттен тыс даму қорларын құрады.
- Есептеу (дисконт) ставкасы: төмендеуі іскерлік белсенділікті ынталандырады, көтерілуі — несиені қымбаттатып, инвестицияны тежейді.
- Міндетті резерв нормасы: өсуі несие ресурстарын шектейді, төмендеуі — несие экспансиясын кеңейтеді.
- Ашық нарық операциялары: бағалы қағаздарды сату — ақша ресурстарын тарылтады, сатып алу — қаржыны көбейтіп, өндірісті ынталандырады.
3) Баға мен табыстарды реттеу
Фискалдық және несие-ақша құралдары әрдайым инфляцияны немесе табыс теңгерімін дәл реттей бермейді. Сондықтан кей жағдайларда мемлекет тікелей шараларға жүгінеді: баға мен табыстың (жалақы, зейнетақы, шәкіртақы, жәрдемақы) өсуіне уақытша шектеулер қою немесе келісу тәртібін енгізу.
4) Әлеуметтік саясат
Әлеуметтік саясат табысты индексациялау, ең төменгі өмір сүру деңгейін белгілеу, кедей топтарға қолдау көрсету бағдарламаларын қамтиды. Ол инфляцияның теріс әсерін азайтуға, сондай-ақ білім, медицина, мәдениет, жұмыспен қамту және көп балалы отбасыларды қолдауға бағытталады.
5) Сыртқы экономикалық саясат
Бұл бағытқа сауда саясаты, валюта бағамын басқару, кедендік тарифтер, квоталар және лицензиялау жүйелері кіреді. Мақсат — ішкі нарықты қорғау мен сыртқы байланыстардың тұрақтылығын қамтамасыз ету.
6) Әкімшілік реттеу
Әкімшілік реттеу көбіне ерекше салаларда бақылау шараларын қолданады: электроэнергетика, көлік, байланыс, коммуналдық қызметтер, қаржы нарығы, биржалар және банк жүйесі. Сондай-ақ жұмыс күші нарығын реттеу (жұмыссыздарды тіркеу, жәрдемақы төлеу, жұмысқа орналастыруды ұйымдастыру) осы блокқа жатады.
7) Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді реттеу
Қысқа мерзімді реттеу бірнеше ай ішінде нәтиже беруге бағытталады және экономикалық цикл фазаларына ықпал етеді. Рынокқа өту кезеңінде оның басты міндеті — бағаның шектен тыс өсуін тежеу, инфляцияны тоқтату (дефляциялық саясат).
Ұзақ мерзімді реттеу бірнеше жылдық нәтижеге есептеледі: экономикалық өсудің тұрақты қарқынын қолдау, өндіріс құрылымын өзгерту, технологиялық жаңғырту. Бұл бағытта амортизациялық саясат негізгі құралдардың бірі болуы мүмкін.
8) Аймақтық реттеу
Аймақтық саясат аумақаралық теңсіздікті азайтуға, инфрақұрылымды дамытуға және ерекше проблемалары бар өңірлерді қолдауға бағытталады. Қазақстан тәжірибесінде Арал өңірін қалпына келтіру, Семей және Батыс Қазақстандағы полигон аймақтарын дамыту сияқты бағдарламалар маңызды орын алады.
Бағдарламалау және болжау
Жекелеген реттеу тәсілдерінен бөлек, өзара байланысқан құралдар мен тетіктердің белгілі бір мақсатқа біріктірілген кешені де қолданылады. Ұзақ мерзімді реттеудің пәрменді формаларының бірі — мақсатты бағдарламалар. Олар нақты мерзімге, нақты межеге бағытталады және орындалуы адрестік сипатта болады.
Тәжірибеде бағдарламалар кәдімгі және төтенше болып бөлінеді. Төтенше бағдарламалар ерекше жағдайларда әзірленеді, ал кәдімгі бағдарламалар жиі түрде бес жылдық кезеңге жоспарланып, жыл сайын нақтыланып отырады.
Бағдарламаларды әзірлеуге кәсіпкерлер бірлестіктері, сауда-өнеркәсіп палаталары, кәсіподақтар және орталық банк өкілдері қатыса алады. ХХ ғасырдың 60-жылдарының соңында бірқатар елдер ұлттық орта мерзімді бағдарламалауға көшті (Франция, Жапония, Нидерланд, Норвегия, Швеция, Финляндия, Оңтүстік Корея).
Көп елдерде экономиканы реттеуге қатысатын арнайы органдар құрылған: Францияда жоспарлау жөніндегі бас комиссариат, Ұлыбританияда экономикалық даму жөніндегі ұлттық кеңес, Италияда экономикалық бағдарлама бойынша министрлер комитеті, Германияда конъюнктуралық кеңес.
Мұндай жоспарлар көбіне индикативті сипатта болады: мемлекеттік сектор үшін міндетті нысандар бекітіледі, ал жеке компаниялар өндіріс көлемі, инвестиция және басқа шешімдер бойынша дербестігін сақтайды.
Тиімді реттеу үшін сапалы экономикалық болжау қажет. Дегенмен статистиканың жетілмегендігі және коммерциялық құпияларға қол жеткізудің шектеулілігі болжам дәлдігін төмендетуі мүмкін.
Болжаудың мақсаттары, типтері және әдістері
Мақсаттары
- Тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету.
- Толық жұмыспен қамтуды қолдау.
- Инфляцияны тежеу және макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау.
Типтері
- Ұзақ мерзімді: 10–25 жыл.
- Орташа мерзімді: 3–5 жыл.
- Қысқа мерзімді: 1 жыл.
Қолданылатын әдістер
Микродеңгейден жинақтау: фирмалар мен салалардың жоспарлары мен болжамдары жинақталып, мемлекеттік сектор деректерімен біріктіріледі. Осы негізде даму бағдарламалары мен инвестициялық жоспарлар нақтыланады.
Макродеңгейлік талдау: жалпы мақсаттар айқындалып, статистикалық экстраполяция, «экономикалық барометрлер» және эконометрикалық модельдер арқылы ықтимал сценарийлер жасалады.
Мемлекет және бизнес
Мемлекет пен бизнес арасындағы өзара іс-қимыл кәсіпкерлер одақтары (ассоциациялар) мен сауда-өнеркәсіп палаталары сияқты институттар арқылы жүзеге асады. Мұндай құрылымдар экономикалық саясатты талқылауға қатысып, реттеу шараларын келісу мен кері байланыс орнатуда маңызды рөл атқарады.
Мәтін редакцияланып, тілдік қателер түзетілді, ой желісі жүйеленіп, бөлімдер мазмұны тақырыптық құрылымға келтірілді.