Ер Шотан (1705-1786)
Тарихи-шежіре дастанның бастау сөзі
1999 жылғы 14 сәуір — сәрсенбінің сәтті күні — еркіндікті аңсаған ел үшін, атамекен жер үшін ерен ерлігімен жадымызда мәңгілік орны бар аяулы тұлғалардың бірі Жары Назарұлы Ер Шотан туралы тарихи-шежіре дастанды бастауға себеп болды.
Бұрын да күміс көмей, шешен тілді ақын-жыраулар үлгілі ұлы жыр-дастандарды жазып, ауызша айтып келген. Бірақ сол мұралардың қай мезгілде, қай жерде, қай елде, кімнің тарапынан айтылғанын әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдар кейде нақтылап таба алмай жатады. Ал халыққа ортақ шежіре ізімен жүру — сіз бен біздің ортақ ата-бабаларымыздың тарихына жақындаудың бір жолы.
Ескертпе
«Ер Шотан» тарихи-шежіре дастанында тарихи дерек пен әдеби көркемдік жағынан жаңылған тұстарым болса, алдын ала кешірім сұраймын. Барлық ақиқаттың иесі — жалғыз Алла Тағала.
Ел қорғаған ердің орны
Ел қорғаған батырлардың бірі әрі бірегейі — Жары Шотан батыр. Халық тағдыры толқыған шақта ол Атақозы, Қонанорыс, Лабақ, Шабай, олжашы Құл, Қосқұлақ Бекет, Есембет, Бердібек секілді ерлермен қатар елін, ата қонысын қорғау жолында талай қанды қырғынды бастан өткерген.
Ол жау өтінде талай рет қасқайып қарсы тұрып, майданда қол бастап, қан кешкен. Орыс патшалығының отарлық саясатына көнбей, Хиуа мен түркімен басқыншыларына қарсы жорықтарға қатысып, Жем, Сағыз, Маңғыстау өңіріне ірге тебуге ұйытқы болғаны айтылады.
Негізгі ұстаным
Ел мен жердің намысын қорғау — батырлықтың өзегі.
Күрес кеңістігі
Жем, Сағыз, Маңғыстау өңірлері — елдің ірге бекіткен қоныстары.
Тұлғалық болмыс
Батырлықпен бірге билік айту, ел бастау, қайсарлық — бір тұтас сипат.
Адай тайпасы ұйыса көшіп, ірге тепкен үш қиянның бірі — Маңғыстау. Бұл қасиетті аймақты бабаларымыз қылыштың жүзімен, найзаның ұшымен қорғап өткен. Сол батырлар ішінде Жары Шотанның тұлғасы айрықша аталады.
Әулет тарихы және шежіре дерегі
Жарыұлы Назар он алты жасында Ақкете Балпыш байдың қызы, қалыңдығы Қобажанға үйленгенімен, жеті жыл бала сүймей, өмірлері уайыммен өтеді. Бір түні Қобажан түс көріп, енесіне: «Әкем Балпыш Қарығым ғайып болып, күйеуім Назарды сүйіндіріңдер, өз қалауларыңмен екінші келін түсіріңдер. Алла сәтін салса, сол келін бір жыл өтпей ұл табар. Ол ұлды өз баламдай бағып-қағып өсіріңдер. Ақ батамды қабыл алыңдар», — дейді.
Түс жақсылыққа жорылып, Төле бидің төрелігінен соң Беріштің Айтболат байының сұлу қызы Мақпалға құда түсіп, ризаласып, Назарға қосады.
Шежіре нұсқасының жазылып алынуы
Шотан батыр ұрпақтары жөніндегі деректер Сәтенұлы Досайдың өз аузынан жазып алынғаны айтылады (Досай 1881 жылы тоқсан жасында дүние салған; әңгімелері 1866 жылы, 75 жасында қағазға түскен делінеді). Бұл шежіре нұсқасын Атабайдың немересі Әбішұлы Оспан жинақтап, бүгінге жеткізген.
Шежіре тізбегі ретінде мына аттар аталады: Шотан, Сарқұл, Көсеп, Қожаахмет; сондай-ақ: Шотан → Сарқұл → Көсеп → Еламан → Атабай → Әбішұлы Оспан.
Шотанның ер жетуі және тұлпар таңдауы
Әлқисса, Шотан он сегіз жасқа жеткенде әкесі Назардың көп жылқысының ішінен ерге лайық тұлпар таңдауға жылқыға аттанады. Тұңғыш ұлының ат жалын тартып мініп, ел қорғаны ерлердің санатына қосылар шағы келгеніне Назар шүкіршілік етеді.
Шотанның тұлпар таңдаған қызық-қызығын тамашалауға бірге келген жұрт оның таңдауы мен сыншылдығын көріп, батырлықтың белгілерін байқаған деседі.
Күрделі кезең көрінісі: салық, қысым және азаттық жолы
1727 жылдардың орта тұсынан бастап Маңғыстау аймағында түрікмендер мен адайлар арасы кей тұста татулықпен араласқаны айтылады. Алайда 1740 жылдары түрікменнің Аушар тайпасынан шыққан Нәдір шахтың Хиуа хандығына ықпал жүргізу мақсатындағы жорықтары күшейіп, елден жиналатын алым-салық еселеп арттырылады.
Зорлыққа көнбеген түрікмендер мен адайлар күш қосып, азаттық үшін күреске мәжбүр болады. Түрікмендердің бір бөлігі Жем, Сағыз, Жайық, Еділ арқылы орыс еліне қарай ауа көшсе, енді бір бөлігі Әзірбайжанға, Астрахан өңіріне ауысқаны айтылады.
Халықтың мойнына түскен ауыртпалыққа байланысты ел ішінде салық жинаушыларға наразылық күшейеді. Осы тұста теңдік пен еркіндік үшін болған айқастарда жүздеген ерлердің қатарында Ер Шотанның да аты аталады.
Дастандағы негізгі желілердің бірі
Ер Шотанның Оғылшамен соғысы, жеңісі және Оғылшаның жары Оразгүлмен байланысты оқиғалар дастанда жыр желісі ретінде беріледі.
«Ел үшін намыс етіп Оғылшаны жеңген сол тағы артты Шотан даңқы…»
Дерек ретінде берілетін өмірбаян
Ер Шотан ұрпағы Оспан Әбіршаевтың әңгіме-сұхбатынан жазып алынған деректе (жазушы-журналист, Қазақстан Жазушылар және Журналистер одақтарының мүшесі Жоламан Айдарбаев жеткізген нұсқада) Шотан 1705 жылы туғаны, 1786 жылы сексен бір жасында дүниеден озғаны айтылады.