Күкірт сутегімен және күкірт газымен уланған кездегі алғашқы көмек

1-тарау. Жалпы ережелер

Бұл әдістемелік нұсқаулық Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар және өнеркәсіптік қауіпсіздікті мемлекеттік бақылау комитеті бақылайтын өнеркәсіптерде зардап шеккендерге алғашқы медициналық көмек көрсету кезінде ұсынылатын әрекеттер көлемін айқындайды.

Көмек көрсетуші нені білуі тиіс

Адам ағзасының өмірлік маңызды функциялары бұзылуының негізгі белгілерін.
Алғашқы көмектің жалпы қағидаларын және жарақат түріне қарай қолдану тәсілдерін.
Зардап шегушіні тасымалдау мен көшірудің негізгі әдістерін.

Көмек көрсетуші не істей алуы тиіс

Зардап шегушінің жағдайын бағалап, басым көмекті анықтау.
Жоғарғы тыныс алу жолдарының өткізгіштігін қамтамасыз ету.
«Ауыздан ауызға» немесе «ауыздан мұрынға» жасанды тыныс алдыру және жүректің сыртқы массажын жасау, тиімділігін бағалау.
Қан кетуді таңғыш салу және тамырды саусақпен басу арқылы уақытша тоқтату.
Жарақат, күйік, үсік, соғылу кезіндегі таңғыш салу.
Сыну, қатты ауырсыну және термиялық жарақат кезінде зақымданған бөлікті иммобилизациялау.
Жылу/күн өту, суға кету, улану, құсу, есінен тану жағдайларында алғашқы көмек көрсету.
Тасымалдау және көтеріп шығару кезінде қолда бар құралдарды пайдалану.
Жедел жәрдеммен немесе жолай көлікпен жеткізудің орындылығын бағалау.
Алғашқы көмек қобдишасын (дәрі-дәрмек сөмкесін) қолдану.

Алғашқы көмекті көрсету реттілігі

1 Өмірге қауіпті фактордың әсерін тоқтату: электр тогынан босату, зиянды атмосферадан шығару, жанған киімді сөндіру, судан алып шығу. Одан кейін жағдайды бағалау.
2 Жарақаттың сипаты мен ауырлығын, құтқару шараларының кезектілігін анықтау.
3 Шұғыл құтқару іс-шараларын орындау: тыныс жолын қалпына келтіру, жасанды тыныс алдыру, жүректің сыртқы массажы, қан кетуді тоқтату, сынуды анықтау, таңғыш салу және т.б.
4 Медицина қызметкерлері келгенге дейін өмірлік маңызды функцияларды қолдап тұру.
5 Жедел медициналық көмекті (қажет болса реанимациялық қызметті) шақыру немесе жақын емдеу мекемесіне жеткізу шараларын ұйымдастыру.

Кезекшілік орындарында міндетті қамтамасыз ету

Алғашқы көмекке арналған бұйымдар мен құралдардың жиынтығы (дәрі-дәрмек сөмкесі).
Алғашқы көмек, жасанды тыныс алдыру және жүректің сыртқы массажы бойынша плакаттардың көрінетін жерге ілінуі.

Дұрыс алғашқы көмек үшін ұйымдастыру талаптары

Әр ауысымда алғашқы көмек сөмкесінің жарамдылығына және жүйелі толықтырылуына жауапты тұлға тағайындалады (объектіден тыс жұмыстарды қоса).
Медициналық емес персонал көрсететін көмек медициналық көмекпен алмастырылмайды және дәрігер келгенге дейін ғана жүргізіледі.
Көмек қатаң түрде шектеулі әрекеттерді қамтиды: реанимация (жалған өлім белгілерінде), қан кетуді уақытша тоқтату, жарақат/күйік/үсік таңу, сынықты анықтау және тасымалдау.

2-тарау. Күкірт сутегімен және күкірт газымен уланған кездегі алғашқы көмек

Маңызды

Күкірт сутегімен (H₂S) және күкірт ангидридімен (SO₂) улану ауыр зардапқа әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда дереу жедел жәрдем шақырыңыз, қажет болса реанимациялық қызметті тарту керек.

H₂S (күкірт сутегі): қысқаша сипаттама

Түссіз газ, «шіріген жұмыртқа» иісі тән.
Төмен, желдетілмейтін орындарда жиналуы мүмкін.
Суда жақсы ериді; су ерітіндісі әлсіз қышқыл.
Өткір жүйкелі у: тыныс алудың тоқтауынан өлімге әкелуі ықтимал.

Улану белгілері және қауіпті концентрациялар

Негізгі белгілер: ес-түс, тыныс алу, жүрек және ас қорыту қызметінің бұзылуы; мидың оттегі тапшылығы.
200–260 мг/м³: көз ашуы, жұтқыншақ тітіркенуі, ауызда металл дәмі, бас ауруы, жүрек айну.
750 мг/м³: 15–20 минутта улану.
≥1000 мг/м³: бірден өлімге әкелуі мүмкін.

Жұмыс аймағы ауасындағы H₂S үшін шекті рұқсат етілген концентрация: 10 мг/м³ (көмірсутек қоспаларында — 3 мг/м³). Елді мекендер ауасында: 0,008 мг/м³.

Дәрігер келгенге дейінгі әрекеттер

1 Зардап шегушіні газданған аймақтан таза ауаға немесе жақсы желдетілетін бөлмеге шығарыңыз. Шығару тек газтұмылдырықпен (газқағармен) жүзеге асырылады.
2 Ыңғайлы жатқызып, тар киімін босатыңыз, жылытыңыз. Ауыз қуысы мен жұтқыншақты тазартыңыз.
3 Есі сақталған болса: мүсәтір спиртін иіскетіңіз, қою шай немесе кофе беріңіз, ұйықтап кетпеуін қадағалаңыз.

Жеңіл улану

Жоғарғы тыныс жолдары тітіркенсе, жылы сүтке сода немесе минералды сілтілі су қосып ішкізу ұсынылады.

Көз тітіркенуі (конъюнктивит)

Көзді таза сумен немесе 2–3% ас содасы ерітіндісімен жуыңыз.
Науқасты қараңғы бөлмеге жатқызыңыз.
Қайнатылып суытылған вазелин немесе зәйтүн майынан 2–3 тамшы тамызуға болады.

Көз айналасы қатты ауырса, салқын дәке басу ұсынылады. Дәрілік тамшыларды қолдану медициналық қызметкердің нұсқауымен ғана орындалуы тиіс.

Теріге ерітінді түскенде

Зақымданған аймақты мол ағын сумен жуыңыз.

SO₂

Көзді және мұрынды 2% ас содасы ерітіндісімен шаю.

Мойынды жылы ұстау.

Жөтел кезінде дәрігер ұсынған жағдайда кодеин қолдану; 2–3% сода ерітіндісімен жылы ылғалды ингаляция (күніне 2–3 рет, 10 минуттан).

Тыныс тоқтағанда

Тыныс алуы тоқтаса — жасанды тыныс алдыруды бастаңыз. Жүрек соғысы сезілмесе — жасанды тыныс алдырумен қатар жүректің сыртқы массажын жасаңыз. Әрқашан жасанды тыныс алдырудан бастаған дұрыс.

3-тарау. Кейбір газдар мен булардың қасиеті және адам ағзасына әсері

Күкірт ангидриді (SO₂)

Өткір иісті түссіз газ; суда ерігенде қышқыл орта түзеді.
Тыныс жолдары мен көзді тітіркендіреді: жөтел, қырыл, тамақ/кеуде ашуы, жас ағу, мұрыннан қан кету.
Тұншығу және бронх түйілуі (саңылаудың қысылуы) өлімге әкелуі мүмкін.

Иіс сезілетін шек: 3 мг/м³. Тамақ тітіркенуі: 20–30 мг/м³. Көз тітіркенуі: 50 мг/м³. 120 мг/м³ кезінде — шамамен 3 минутқа, 300 мг/м³ кезінде — 1 минутқа ғана шыдауы мүмкін.

Жұмыс аймағында ШРҚ: 10 мг/м³. Елді мекендерде: орташа тәуліктік — 0,05 мг/м³, бір реттік ең жоғары — 0,5 мг/м³.

Төмен молекулалы меркаптандар (RSH)

Түссіз, жеңіл ұшатын және тез тұтанатын сұйықтықтар; суда нашар, спирт пен эфирде жақсы ериді.
Өткір жүйкелі у: наркотикалық әсері болуы мүмкін, бұлшық ет салдануын туғызады.
Ағзаға тыныс жолдары, тері және шырышты қабықша арқылы өтеді.

Төмен концентрацияда — «шіріген орамжапырақ» тәрізді иіс, жүрек айну, бас ауруы. Жоғарырақ деңгейде — құсу, іш өту, несепте ақуыз бен қан, сіңір тартылуы байқалуы мүмкін.

ШРҚ: метил меркаптан — 0,8 мг/м³, этил меркаптан — 1 мг/м³. Елді мекендер үшін метил меркаптан: 9×10^-4 мг/м³.

Көмірқышқыл газы (CO₂)

Түссіз газ; төмен, желдетілмейтін орындарда жиналуы мүмкін; суда жақсы ериді.
Наркотикалық әсері бар; тері мен шырышты қабықшаны тітіркендіреді.
Аз мөлшерде тыныс алу орталығын қоздырады, көп мөлшерде — тежейді.
Әдетте CO₂ көп болуы ауадағы оттегінің азаюымен қатар жүреді, бұл тез өлімге әкелуі ықтимал.

2,5–5% CO₂ тыныс алғанда: бас ауыруы, тыныс жолдарының тітіркенуі, жүрек соғысының жиілеуі, қан қысымының жоғарылауы. Жоғары концентрацияларда: тершеңдік, құлақ шуылы, жүрек айну, психикалық қозу, дене температурасының төмендеуі, көрудің нашарлауы.

ШРҚ: 0,5% (көлемдік).

Күкірт көміртегі (CS₂)

Эфир тәрізді иісі бар түссіз, ұшқыш сұйықтық; жарылыс қаупі бар.
Өткір жүйкелі у; тыныс алудың тоқтауынан өлімге әкелуі мүмкін.
Тыныс жолдарын, көзді, орталық және перифериялық жүйке жүйесін тітіркендіреді; теріні тітіркендіріп, майсыздандырады.

Иіс сезу шегі: 0,04 мг/м³ шамасында. 10 000 мг/м³ кезінде бірнеше рет дем алғаннан кейін есінен тануы мүмкін.

Жұмыс аймағында ШРҚ: 1 мг/м³. Ауа қоспасындағы жарылыс қауіпті аралығы: 1,25–50% (көлемдік).

4-тарау. Электр тогынан зардап шегушіге алғашқы көмек

1-параграф. Электр тогының әсерінен босату

Электр тогымен зақымданғанда зардап шегушіні ток әсерінен мүмкіндігінше тез босату қажет. Әсер ету уақыты артқан сайын жарақаттың ауырлығы күшейеді.

Тоқ өткізетін бөліктерге жанасу көбіне бұлшық еттің еріксіз тартылуына әкеледі; бұл тыныс алу мен қан айналымының бұзылуына, тіпті толық тоқтауына соқтыруы мүмкін. Егер зардап шегуші сымды қатты қысып ұстаса, алдымен қондырғыны дереу ажыратыңыз: ажыратқыш арқылы, сақтандырғышты алу/айналдыру арқылы немесе штепсельді ажырату арқылы.

Егер зардап шегуші биіктікте болса, ажырату оның құлауына әкелуі мүмкін — құлаудың алдын алу немесе қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларын қолданыңыз. Электр жарығы да өшіп қалуы ықтимал, сондықтан өрт-жарылыс қаупін ескере отырып, баламалы жарық көзін (авариялық жарық, аккумулятор шамы) алдын ала қарастырыңыз.

Қондырғыны бірден өшіру мүмкін болмаса, зардап шегушіні токтан босатудың басқа тәсілдерін қолданыңыз. Қауіпсіздік шараларынсыз адамға жанасуға болмайды: өзіңіз ток өткізетін бөлікпен байланыста қалмауыңыз керек.

2-параграф. 1000 В-қа дейінгі кернеу

Зардап шегушіні ток өткізетін бөліктен электр өткізбейтін затпен ажыратыңыз.
Құрғақ және денеден шешілетін болса, киімінен (пальтоның өңірі, жағасы) тартып шығаруға болады. Металл бөлшекке және ашық теріге тимеуін қадағалаңыз.
Аяғынан тартқанда қолды аяқ киімге/киімге тигізбеңіз: олар дымқыл болса, ток өткізуі мүмкін.
Қол тигізу қажет болса, диэлектрлік қолғап киіңіз немесе қолыңызды оқшаулағыш материалмен ораңыз; зардап шегушіні резеңке төсенішпен немесе құрғақ матамен оқшаулаңыз.
Өзіңіз резеңке төсенішке, құрғақ тақтайға немесе электр өткізбейтін төсемге тұрып оқшауланыңыз.
Қолғапсыз ажырату қажет болса, бір қолмен әрекет ету ұсынылады.
Сымды құрғақ ағаш сабы бар балтамен шабуға немесе оқшауланған сабы бар құралмен кесуге болады; әр сымды бөлек кесіңіз және мүмкіндігінше тоқ өткізбейтін негізде тұрыңыз.
Оқшауланбаған құрал қолданылса, сабын құрғақ матамен орап ұстаңыз.

3-параграф. 1000 В-тан жоғары кернеу

Диэлектрлік қолғап пен резеңке етік киіп, тиісті кернеуге есептелген оқшаулағыш штанга немесе қысқыштармен әрекет етіңіз.
Егер сым жерде жатса, «қадам кернеуі» қаупін ескеріңіз: босатқаннан кейін зардап шегушіні қауіпті аймақтан шығарыңыз.
Әуе желілерінде жедел ажырату мүмкін болмаса, сымдарды қысқа тұйықтау тәсілі қолданылуы мүмкін; сым қимасы жеткілікті болуы және алдымен жерге қосылуы тиіс.
Өткізгіш адамдарға, соның ішінде көмек көрсетуші мен зардап шегушіге тимейтіндей орналастырылады.

4-параграф. Көмек көрсету және жағдайды бағалау

Ток әсерінен босатқаннан кейін зардап шегушінің жағдайын жедел бағалаңыз. Жаттығуы бар көмек көрсетуші 1 минут ішінде көмектің көлемі мен ретін анықтай алады.

Жедел бағалау белгілері

Есі: анық, бұзылған, жоқ (есінен танған), абыржыған.
Тері және шырышты қабық түсі (ерін, көз): қызғылт, көгерген, боз.
Тыныс: қалыпты, бұзылған, жоқ.
Ұйқы артериясындағы тамыр соғысы: анық, әлсіз, жоқ.
Қарашық: тар немесе кең.

Практикалық тәсілдер

Тынысты кеуде қуысының көтерілуі мен түсуіне қарап бағалаңыз; ауыз-мұрынға «айна/металл» апарып уақыт жоғалтпаңыз.
Тамырды ұйқы артериясынан тексеріңіз: 2–4 саусақты көмей мен мойын бұлшық еті арасына қойып, омыртқаға қарай ақырын басыңыз.
Қарашықты бағалау үшін қабақты ақырын көтеріп қараңыз; бұл бірнеше секунд алады.

Критикалық жағдай: реанимацияны бастау

Егер зардап шегуші ессіз болса, тыныс алмаса, тамыр соқпаса, терісі көгерсе және қарашықтары кеңейсе — оны өлім аузындағы жағдай деп бағалап, дереу «ауыздан ауызға» немесе «ауыздан мұрынға» әдісімен жасанды тыныс алдыруды және жүректің сыртқы массажын бастаңыз. Шешіндіруге уақыт жоғалтпаңыз.

Егер тынысы өте сирек және терең болса, бірақ тамыры соғып тұрса — дереу жасанды тыныс алдыруды бастаңыз (зардап шегушінің міндетті түрде көлденең жатуы шарт емес).

Реанимацияны бастаған сәтте жедел жәрдем шақыруды басқа адамға тапсырыңыз.

Жағдайы тұрақтанса

Есі бар, тынысы тұрақты, тамыры сақталған болса: жұмсақ төсенішке жатқызып, тынысқа кедергі киімін босатыңыз.
Таза ауа келуін қамтамасыз етіңіз; тоңса — жылытыңыз, ыстық болса — салқындауына жағдай жасаңыз.
Тыныс пен тамырды үздіксіз бақылаңыз, толық тыныштық беріңіз, артық адамдарды алыстатыңыз.
Ессіз жатқанда тіл артқа кетіп тыныс бұзылса, төменгі жақты алға жылжытып, тыныс қалпына келгенше ұстап тұрыңыз.
Құсу басталса, құсық массасының шығуы үшін басы мен иығын сол жаққа бұрыңыз.
Зардап шегушіге қозғалуына немесе жұмысты жалғастыруына рұқсат бермеңіз: кейін жағдайы нашарлауы мүмкін.
Орнын ауыстыру тек қауіп жалғасса немесе сол жерде көмектесу мүмкін болмаса ғана жасалады.

Ескерту

Зардап шегушіні жерге көмуге қатаң тыйым салынады: бұл зиян келтіреді және құтқаруға қажет қымбат уақытты жоғалтады. Найзағай соққанда да алғашқы көмек электр тогымен зақымданғандағыдай көрсетіледі.

Дәрігер шақыру мүмкін болмаса, зардап шегушіні жақын емдеу мекемесіне жеткізу ұйымдастырылады. Тасымалдау тыныс алуы жеткілікті және тамыры тұрақты соққанда ғана мүмкін. Егер жағдайы тасымалдауға келмесе, орнықтыру және медициналық көмекті күту басым.