Ерекше талап қоюмен іс-жүргізу
Талап қою мерзімі: ұғымы, мақсаты және құқықтық табиғаты
Талап қою мерзімі — субъективтік құқықтары немесе заңды мүдделері бұзылған тұлғаның сол құқықты қалпына келтіру туралы талабы заңда көзделген уақыт шегінде қанағаттандырылуы мүмкін болатын кезең. Бұл институт, ең алдымен, құқығы бұзылған адамның мүддесін қорғауға бағытталады.
Екі қырлы түсінік
Талап қою мерзімін екі мағынада түсіндірген дұрыс:
- Азаматтық-құқықтық категория ретінде — материалдық құқықтағы мерзімдік шектеу.
- Іс жүргізу қағидасы ретінде — құқығы бұзылған тұлғаның сотқа талап қою құқығын жүзеге асыруы.
Заңның мәніне сәйкес, талап қою мерзімі өтіп кетсе де, сот талап арызды қабылдауға міндетті (ҚР Азаматтық кодексінің 179-бабы). Алайда мерзімнің өтуі істің нәтижесіне ықпал етуі мүмкін.
Институттың мәні: тәртіп, тұрақтылық және жауапкершілік
Талап қою мерзімі азаматтық айналым қатысушыларын міндеттемелерді уақтылы орындауға ынталандырады және өкілетті тұлғаның өз құқығын қорғау мүмкіндігін күшейтеді. Сонымен бірге борышқордың да құқықтық айқындыққа қол жеткізуіне жағдай жасайды: даудың «шексіз» созылып кету қаупі азаяды.
Императивтік сипат
Талап қою мерзімдері және оларды есептеу тәртібі заңмен белгіленеді және тараптардың келісімімен өзгертілмейді. Тараптар талап қою мерзімін қысқартуға да, ұзартуға да құқылы емес, өйткені бұл нормалар императивтік сипатта қолданылады.
Жалпы және арнаулы мерзімдер
Талап қоюдың жалпы мерзімі, азаматтық құқық қатынастары субъектілерінің құрамына қарамастан, үш жыл болып белгіленген. Дегенмен, міндеттемелердің жекелеген түрлері үшін заңда жалпы мерзіммен салыстырғанда қысқартылған немесе ұзағырақ арнаулы мерзімдер көзделуі мүмкін.
Мысал
ҚР Азаматтық кодексінің 216-бабына сәйкес, үлесті сатып алудың басым құқығы бұзылған жағдайда талап қою мерзімі үш ай шегінде белгіленеді.
Талап қою мерзімінің басталуы (ағымы)
Талап қою мерзімін дұрыс қолдану үшін оның басталу сәтін нақты анықтау қажет. ҚР Азаматтық кодексінің 180-бабына сәйкес, мерзім адамның құқық бұзушылық туралы білген немесе білуге тиіс болған күнінен бастап есептеледі.
- Орындалу мерзімі анықталған міндеттемелер бойынша талап қою мерзімі орындалу мерзімі аяқталғаннан кейін басталады.
- Орындалу мерзімі белгіленбеген немесе талап ету кезімен белгіленген міндеттемелер бойынша, егер орындауға жеңілдік мерзімі берілсе, талап қою мерзімі сол жеңілдік мерзімі аяқталғаннан кейін басталады.
Міндеттемедегі тұлғалардың ауысуы талап қою мерзімі мен оны есептеу тәртібін өзгертуге әкелмейді.
Мерзімнің тоқтатылуы, үзілуі және қалпына келтірілуі
Тоқтатылуы
Тоқтатылу — талап қоюға кедергі келтіретін мән-жайларға байланысты есепке алынбайтын уақыт. Кедергі болған жағдайлар жойылған күннен бастап мерзімнің ағымы қайта жалғасады.
Бұл ретте қалған бөлігі алты айға дейін ұзартылады, ал талап қою мерзімі алты айдан аспаса — сол мерзімнің өзіне дейін ұзартылады.
Үзілуі
Үзілу тоқтатылудан өзгеше. Мерзім белгіленген тәртіппен талап қою арқылы, сондай-ақ міндеткердің борышты немесе өзге міндетті мойындағанын дәлелдейтін әрекеттері арқылы үзіледі.
Үзілістен кейін талап қою мерзімі қайтадан есептеле бастайды, ал үзіліске дейін өткен уақыт жаңа мерзімге есептелмейді. Яғни жаңа мерзім пайда болады.
Қалпына келтірілуі
Қалпына келтіру тек ерекше жағдайларда және талапкердің жеке басына байланысты дәлелді себептер болғанда (ауыр науқас, дәрменсіз күй, сауатсыздық және т.б.) мүмкін.
Талап қою мерзімін қалпына келтіру құқығы тек сотқа тиесілі. Дәлелді себептердің ауқымын тар мағынада ғана түсіндіріп қоюға болмайды.
Тоқтатуға негіз болатын жағдайлар
Заң талап қою мерзімінің тоқтатылуын мына жағдайлармен байланыстырады:
- Төтенше және тойтаруға болмайтын оқиға (бой бермейтін күш): жер сілкінісі, су тасқыны, сел және басқа табиғи апаттар.
- ҚР Президентінің актісімен міндеттемені орындау кейінге қалдырылса (мораторий).
- Талапкер немесе жауапкер соғыс жағдайына көшірілген әскери бөлімшелер құрамында болса.
- Әрекетке қабілетсіз адамның заңды өкілі болмаса.
- Тиісті қатынасты реттейтін заңдардың қолданылуы тоқтатылса.
Азаматтың өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар бойынша талап қою мерзімінің ағымы азаматтың зейнетақы немесе жәрдемақы тағайындау мәселесі бойынша уәкілетті органға жүгінуіне байланысты, зейнетақы (жәрдемақы) тағайындалғанға немесе тағайындаудан бас тартылғанға дейін тоқтатыла тұруы мүмкін.
Жоғарыда көрсетілгендерден өзге мән-жайлар талап қою мерзімін тоқтатуға негіз болмайды; бұл ретте ҚР Азаматтық кодексінің 182-бабын кеңейтілген мағынада түсіндіруге жол берілмейді.
Талап қою мерзімі қолданылмайтын талаптар
Талап қою мерзімі азаматтық құқық объектілерінің бәріне бірдей қолданыла бермейді. ҚР Азаматтық кодексінің 187-бабына сәйкес, кейбір талаптарға талап қою мерзімі мүлдем қолданылмайды.
Мысалдар
- Заңда көзделгеннен басқа реттерді қоспағанда, мүліктік емес жеке құқықтар.
- Салымшылардың банкке салған салымдарын қайтару туралы талаптар және өзге де заңда көрсетілген талаптар.
- Азаматтың өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өндіріп алу талаптары.
Мұндай талаптар мерзім өтіп кетсе де, әдетте әрдайым қорғалуға жатады. Дегенмен, талап қою мерзімі өтіп кеткеннен кейін берілген өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар, әдетте, талап қойылған күннен бұрынғы үш жылдан аспайтын уақыт шегінде қанағаттандырылуы тиіс.
Іс жүргізу мерзімдері: кепілдіктер жүйесіндегі орны
Ғылыми көзқарастар
Іс жүргізу мерзімдерінің мәнін А. П. Гуляев оларды «кепілдіктер жүйесінің бір бөлігі» ретінде сипаттай отырып ашады: іс жүргізу қызметі белгілі бір уақыт аралығымен регламенттеледі, сол кезеңде тиісті іс жүргізу әрекеттерін орындауға жол беріледі. Мерзімдерді есептеу және өткізіп алынған мерзімді қалпына келтіру туралы жалпы ережелердің болуы — осы ерекшелікпен байланысты.
Бұл ой М. М. Выдряның пікіріне де үндес: жалпы мемлекеттік тұрғыдан іс жүргізушілік кепілдіктер — сот төрелігінің қалыпты жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін құралдар жүйесі.
Қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу заңнамасындағы көрінісі
Қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу заңнамасын талдау іс жүргізу мерзімдері туралы бірыңғай «жалпы норма» жоқ екенін көрсетеді. Алайда ҚІЖК-де мерзімдерге қатысты бірқатар ережелер бар, соның ішінде:
- мерзімдерді есептеу тәртібі (54-бап);
- өткізіп алынған мерзімді қалпына келтіру (45, 56-баптар);
- іс жүргізу мерзімдерін сақтау (55-бап);
- мерзімді өткізіп алудың құқықтық салдары (56-бап);
- қамауға алу мерзімдері және оларды ұзарту тәртібі (153-бап);
- алдын ала тергеу мерзімі (196-бап);
- үкімге шағымдану мерзімдері (399-бап) және т.б.