Қазақша рефераттар

Стресс түсінігі

Стресс түсінігі

Эмоциялық стресстің жалпы даму заңдылықтары физикалық және химиялық ауыртпалықтардың әсеріне ұқсас. Шамалы жан-дүниелік ауыртпалықтар адамды белгілі бір жағдайларға бейімдейді: мысалы, жаңа пәндерді меңгеру барысында оқушылардың есте сақтау қабілеті артады, әртістер кейіпкер образын әсерлі жеткізеді, кәсіпкерлер нарыққа икемделеді. Ал шектен тыс ауыртпалықтар көптеген аурулардың дамуына түрткі болуы мүмкін.

Пайдалы жақтары

Орташа стресс бейімделуді күшейтіп, оқу, еңбек және шығармашылық тиімділігін арттыра алады.

Қауіпті жақтары

Ұзаққа созылған немесе тым күшті стресс қорғаныс жүйесін әлсіретіп, психосоматикалық дерттерді өршітеді.

Негізгі ой

Қазіргі кезеңде жан-дүниелік ауыртпалықтардың ауру туындататын ықпалы жиі байқалады.

Жан-дүниелік ауыртпалық және жеке жауап реакциясы

Денсаулық туралы ой айтқан Өтейбойдақ бабамыз жан күйзелісінің жүрек пен мидың сырқаттарына алып келуі мүмкін екенін байқаған. Ол кезде диагностикалық мүмкіндіктер шектеулі болғандықтан, мұндай дерттер көбіне ауыр сатысында ғана аңғарылған.

Маңызды қорытынды: жан-дүниелік ауыртпалықтарға әр адам әртүрлі жауап қайтарады. Бұл айырмашылық адамның дене бітімі, мінез-құлқы және жүйке жүйесінің ерекшеліктерімен байланысты.

Павлов бойынша жоғары жүйке жүйесі түрлері

И.П. Павлов жіктемесі орталық жүйке жүйесіндегі қозу мен тежелу процестерінің күшіне, теңгерілуіне және ауысу жылдамдығына сүйенеді. Бұл жіктеме Гиппократтың темпераменттер ілімімен де үйлеседі.

1-түр: күшті, ұстамды, жігерлі

Қиындыққа төзімді, өмір мәселелерін икемді шешеді. Гиппократ бойынша — сангвиник.

2-түр: күшті, ұстамды, салмақты

Сабырлы, байсалды, бастаған ісін аяқтайды; қозу мен тежелу ауысуы баяу. — флегматик.

3-түр: күшті, ұстамсыз

Ашушаң, күйгелек, кейде шамадан тыс әрекет етеді. — холерик.

4-түр: әлсіз

Төзімсіздеу, енжар, уайымшыл, өзгеге көнгіш. — меланхолик.

Эмоциялық ауыртпашылықтарға 1 және 2-түр адамдар әдетте жеңілірек бейімделеді, ал 3 және 4-түр адамдарда бейімделу қиындап, кейін түрлі соматикалық шағымдар жиілеуі мүмкін.

Стресстің ми арқылы дамуы және психосоматика

Ойсоққы әсерінен мидың кей бөліктерінде белсенділігі жоғарылаған жүйке жасушаларының тобы қалыптасып, ұдайы қозу ошағын тудыруы мүмкін. Бастапқыда ол тежелу процестерімен шектелгенімен, кейін қозу күшейіп, өзге ми орталықтарына таралады. Нәтижесінде ішкі ағзалар мен жүйелердің жүйкелік реттелуі бұзылады.

Психосоматикалық аурулар

  • Жүректің ишемиялық ауруы
  • Артериялық гипертония
  • Асқазан және ұлтабар ойық жарасы
  • Тері, жүйке, буын аурулары
  • Жан-дүниелік дерттер

Қоғамдық факторлар

Стрестің жиілеуін кей зерттеушілер әлеуметтік тұрақсыздық, болашаққа сенімнің төмендеуі, ауыр мәселелерді шеше алмау және тығырыққа тірелу сияқты жағдайлармен байланыстырады. Үміттің болуы адамның төзімділігін арттыра алады, ал үмітсіздік күйзелісті күшейтеді.

Жағымсыз ойсоққының әсерін күшейтетін 4 фактор

  1. 1 Жоғары жүйке жүйесі әрекетінің (темпераменттің) түрі.
  2. 2 Өмірден алған тәжірибе.
  3. 3 Стресті шектейтін жүйелердің туа біткен тұрақтылығы/бейімділігі.
  4. 4 Ауыртпалық туындатқан ықпалдың күші мен қарқыны.

Өмірлік тәжірибесі аз жастар стрессорларға жиі төзімсіз келеді. Дегенмен стресс — қашып құтылатын құбылыс емес, басқаруды үйренетін процесс.

Ой еңбегін ұйымдастыру және оның гигиенасы

Ой еңбегін дұрыс ұйымдастыру және гигиеналық талаптарды сақтау өте маңызды. Ой жұмысы қатты шаршатады және ұзақ, сапалы демалысты қажет етеді. Дене еңбегімен салыстырғанда, ой еңбегі аяқталғаннан кейін мидың белсенділігін бірден толық тоқтату қиын: аяқталмаған тапсырма толық тынығуға кедергі келтіреді.

Бөлмеге қойылатын гигиеналық талаптар

Көрсеткіш Ұсынылатын мән
Температура 18–20°C
Ауа ылғалдылығы 25–60%
Ауа қозғалысы 0.1–1.0 м/с
Жарық 100–150 люкс

Жұмыс қабілеттілігінің 3 кезеңі

  • Алғашқы кезең: жұмысқа қалыптасу (бейімделу).
  • Екінші кезең: өнімділік артып, жоғары деңгейге жету.
  • Үшінші кезең: шаршаудың күшеюі (демалыс қажет болады).

Ой еңбегін тиімді ұйымдастыруға арналған 10 кеңес

  1. 1. Жұмыс орны жеткілікті жарық болсын; ең қолайлысы — табиғи шашыранды күн сәулесі.
  2. 2. Сабаққа кіріспес бұрын радио, теледидар сияқты алаңдататын құрылғыларды өшіріңіз; шу миды тез шаршатады.
  3. 3. Әр 45–50 минут сайын 10 минут үзіліс жасаңыз.
  4. 4. Дайындықты ауырлығы орташа пәннен бастап, соңында жеңілірек тапсырмаларға көшіңіз.
  5. 5. Дұрыс әрі жүйелі тамақтаныңыз; С және А дәрумендеріне бай өнімдерді қосыңыз.
  6. 6. Мүмкіндігінше күн сайын бір стақан жеміс шырынын ішіңіз.
  7. 7. Белгілі бір ритм мен қарқынды сақтаңыз — бұл еңбекке қабілеттіліктің маңызды шарты.
  8. 8. Ой еңбегін жоспарлы түрде ұйымдастырыңыз.
  9. 9. Ой еңбегінен соң дене қимылын арттырыңыз: серуендеу, жеңіл жаттығу пайдалы.
  10. 10. Еңбектегі мәдениеттілік пен ұқыптылықты сақтаңыз.

Осы кеңестерді ұстану үлгерімді жақсартып, уақытты үнемдеуге көмектеседі және ең бастысы — денсаулықты сақтайды.

Тест: Стреске қаншалықты сезімталсыз?

Әр тұжырымға өзіңізге сәйкес жауапты таңдаңыз: Әдетте, Кейде, Сирек. Ұпайлар берілген кестедегідей есептеледі.

Сұрақ Әдетте Кейде Сирек
1. Мен тез ашуланып, ренжимін. 3 2 1
2. Мен жеңілгенді жек көремін. 3 2 1
3. Біреу бас салса немесе жамандаса, қатты ашуланамын, бірақ сезімімді білдірмеймін. 3 2 1
4. Кезекте тұрғанда шыдамсыздықтан қатты қиналамын. 3 2 1
5. Кейін қиналатынымды білсем де, мойныма көп жауапкершілік аламын. 3 2 1
6. Маған көмек қажет кезде, көмек сұрай алмаймын. 3 2 1
7. Стрессті түсіру үшін дәрі-дәрмекті жиі пайдаланамын. 3 2 1
8. Сенетін адамдарыммен өзімді қинаған мәселелерді талқылаймын. 1 2 3
9. Қателік жасасам, кешірім сұрауға қиналамын. 3 2 1
10. Қателік жасасам, өзімді кінәлап, қатты уайымдаймын. 3 2 1
11. Көңіліме тисе, үндемей тұра алмаймын. 1 2 3
12. Достарыма алғаннан гөрі, көбірек беретін сияқтымын. 3 2 1
13. Демалысыма арнайы уақыт бөліп, сол демалыстан ләззат аламын. 1 2 3
14. Күнделікті дене шынықтыруға уақыт табамын. 1 2 3
15. Мен жиі күлемін және көңілді болып жүремін. 1 2 3

1-топ: 15–25 ұпай

Стреске аз шалдыққансыз немесе шалдықтыру қаупі төмен. Ашуланшақтық пен шыдамсыздықты бақылауға қабілетіңіз бар.

2-топ: 26–35 ұпай

Стреске орташа сезімталсыз. Қиындықтарды жүрекке жақын қабылдайсыз, бірақ мінезді түзетуге мүмкіндік толық бар.

3-топ: 36–45 ұпай

Стреске қатты шалдыққансыз немесе қаупі жоғары. Ашулану мен ренішті ұзақ ұстап жүру басқа аурулардың пайда болуына әсер етуі мүмкін.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • www.lekcia
  • www.kitaphana
  • www.infobank