Ауылшарушылығының есептелуінің ерекшелігі.
Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есептің ерекшеліктері
Ауыл шаруашылығы экономикасы өзіне тән өндірістік жағдайлармен және факторлардың өзара тығыз байланысымен сипатталады. Бұл саладағы есептің ерекшелігі өндірістің тірі табиғатпен, жермен, өсімдіктермен және жануарлармен тікелей байланыстылығына негізделеді. Еңбектің едәуір бөлігі тірі организмдер арқылы адамға қажетті өнім өндіруге бағытталады.
Ауыл шаруашылығында өндірістік цикл, әдетте, ұзақ болады: ірі қараны өсіру бірнеше жылға созылса, көпжылдық екпелердің өнім беруі көп жылдарға ұласады, ал біржылдық дақылдардың циклі бір маусыммен шектеледі. Осы ерекшеліктер бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға тікелей әсер етеді.
1) Жер — негізгі өндіріс құралы
Жер көлемін, оны өңдеуге, тыңайтуға, суаруға және құнарлылығын арттыруға жұмсалған шығындарды жүйелі есепке алу қажет. Сонымен бірге эрозиядан және басқа да жағымсыз құбылыстардан қорғау шаралары да шығындардың маңызды бөлігі ретінде қарастырылады.
2) Биологиялық активтердің өзгерістері
Мал мен өсімдіктер тірі организм болғандықтан, олардың саны, өсуі, жетілуі және биологиялық түрленуі үздіксіз бақылауды талап етеді. Есеп мал шаруашылығы мен егіншіліктегі қайталанбайтын биологиялық өзгерістерді уақтылы тіркеуді қамтамасыз етуі тиіс.
3) Өндірістің кең аумақта орналасуы
Ірі аумаққа шашырай орналасқан өндірісте мобильді техника кең қолданылады. Бұл жағдай бөлімшелер бойынша шығындарды және өсімдік пен мал өнімдерінен түсетін нәтижені нақты есептеуді қажет етеді.
4) Өндірістік уақыт пен жұмыс уақытының алшақтығы
Көптеген процестердің нәтижесі бірден көрінбейді: шығындар бүгін жұмсалып, өнім кейін алынады. Кейбір операциялар күнтізбелік жыл шегінен шығып кететіндіктен, есеп кезеңдерін дұрыс бөлу және шығындарды сәйкестендіру маңызды.
5) Өнімнің бір бөлігін шаруашылық ішінде пайдалану
Ауыл шаруашылығында өндірілген өнімнің бір бөлігі қайтадан сол шаруашылықтың қажеттілігіне жұмсалады: жем-шөпке, жұмыс малы ретінде пайдалануға, тұқымға немесе келесі кезеңге өсіруге қалдыруға.
6) Шығындарды өнімге емес, өндіріс түріне бөлу
Бір ғана өнім түріне әртүрлі көлемде шығын жұмсалуы мүмкін. Сондықтан шығындарды өнімге тікелей «байлап қоюдан» гөрі өндіріс түрлері мен технологиялық операциялар бойынша есептеу тәсілдері қолданылады.
7) Ауа райы және маусымдық фактор
Егіншілікте маусымдылық ерекше байқалады: егу мен жинау кезеңдерінде жұмыс қарқыны мен шығын құрылымы өзгереді. Есеп жүйесі осы маусымдық ауытқуларға бейімделуі керек.
8) Алғашқы тіркеудің ерекшелігі
Алғашқы өнім шыққан сәтте барлық өндірістік шығындар толық аяқталмаған болуы мүмкін немесе өнім көлемімен тікелей сәйкес келмеуі ықтимал. Осыған байланысты құжаттандыру мен бағалау тәртібі ерекше назарды талап етеді.
Есепті ұйымдастыру және салық режимдері
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында бухгалтерлік есеп Қазақстан Республикасында қолданылатын жалпы қағидалар мен нормативтерге сәйкес жүргізілуі тиіс. Дегенмен, жер негізгі өндіріс нысаны болып табылатын немесе өндіріс жермен тікелей байланысты шаруашылықтарда жеңілдетілген салық режимдері мен есеп жүргізудің ықшамдалған тәртібі қолданылуы мүмкін.
- патент негізіндегі арнайы салық режимі;
- кірістер мен шығыстар кітабын жүргізу арқылы есеп.
Бұл режимдер, әдетте, салық органында тіркелгеннен кейін ғана қолданылады. Патент негізінде жұмыс істейтін субъектілер белгіленген (жинақталған) салықты төлеп, кейбір есеп жүргізу міндеттерінен босатылуы мүмкін. Шаруа (фермер) қожалықтарының салық салу тәртібі арнайы нұсқаулықтарда егжей-тегжейлі сипатталған.
Өсімдік шаруашылығындағы бухгалтерлік есеп
Өсімдік шаруашылығы — ауыл шаруашылығы өндірісінің ерекше саласы. Мұнда қаржы айналымына маусымдық сипат айқын әсер етеді: шығын жұмсау мен өнім алу кезеңдерінің уақыт бойынша алшақтығы жоғары.
Өндірістік процесс бірнеше айға созылатындықтан, ал кейбір шығындар келесі жылдың өніміне де қатысты болатындықтан, бухгалтерлік есепті әр жылға бөлек жүргізу қажет. Сол себепті шығыстар ағымдағы жылдың өнімін алуға жұмсалатын және алдағы жылдардың өніміне қатысты болып екіге бөлініп есепке алынады.
Шығындарды талдамалық есепте көрсету
Шығыстар өндіріс түрлері мен нақты дақылдар бойынша жүргізіледі. Бұл талап бухгалтерлік есепте айқын көрініс табуы тиіс: талдамалық есеп қатаң түрде өндіріс түрлері мен дақылдар кескінінде ұйымдастырылады.
Технологиялық процестің негізгі кезеңдері
- егіс алдындағы топырақты дайындау;
- егу (отырғызу);
- өсімдіктерді күтіп-баптау;
- өнімді жинап алу.
Жұмыстарды нақтылау мысалы
Мысалы, егіс алдындағы дайындық жер жыртудан, жыртылған жерді ұсақтаудан, культивация жасаудан және басқа операциялардан тұрады. Сондықтан шығындар бухгалтерлік есепте атқарылған жұмыс түрлері бойынша бөлек көрсетілуі керек.
Бұған қоса, құжат айналымын ұйымдастырудың, алынған өнімді рәсімдеудің және өндірістік қолдағы қорларды есептеудің өзіндік ерекшеліктері болады.
Дақылдар бойынша өнімді құжатпен рәсімдеу және есепке алу
Астық өнімінің бастапқы есебі
Алынған астық өнімінің бастапқы есебі бірнеше тәсілмен ұйымдастырылуы мүмкін. Шаруашылық жүргізуші субъект өзінің есеп саясатына сәйкес нақты жағдайға ең қолайлы әдісті таңдайды.
«Бухгалтерлік қызметті ұйымдастыру» стандартына сәйкес шаруашылық операцияларын рәсімдеу үшін қолданылатын бастапқы құжаттардың нысандарын субъект өзі әзірлей алады. Төменде іс жүзінде қолдануға ыңғайлы нұсқалардың бірі келтіріледі.
1-әдіс: Алқаптан астық жөнелту реестрлері (№77 нысан)
Дайындық
Орақ басталар алдында бухгалтерия әр комбайншыға қол қойдырып, реестр блакнотын береді. Блакнотта шаруашылық атауы, комбайншының жеке нөмірі, аты-жөні және агрегат нөмірі көрсетіледі.
Құжаттың қорғалуы
Реестрлер көмірқалпымен толтырылады (әр үш дана бір нөмірмен). Құжаттарға басшы мен бас бухгалтер қол қойып, мөр басылады. Блакноттар арнайы ведомостьта тіркеледі.
Ауысымдағы рәсімдеу
Дән толған сайын комбайншы 3 дана реестр толтырады: күні, бөлімше (бригада) нөмірі, жүргізушінің тегі және өнім атауы көрсетіледі. Бір данасы комбайншыда қалады, екеуі жүргізушіге беріледі.
Құжат қозғалысы (қысқаша схема)
- 1 Комбайннан автомашинаға аудару кезінде комбайншы өзіндегі бірінші данаға автомашина нөмірін және астықтың жалпы салмағын жазады.
- 2 Жүргізуші өзіндегі екінші данаға комбайн нөмірін және дәннің жалпы салмағын енгізеді; комбайншы мәліметтерді растап қол қояды.
- 3 Қырманға жеткізілгенде қырман меңгерушісі (таразышы) таразы деректері бойынша үшінші данаға қабылданған астықтың салмағын жазады.
- 4 Қырманда екі тарап өзара қол қояды: қырман меңгерушісі жүргізушідегі данаға қабылдағанын, ал жүргізуші қырмандағы (үшінші) данаға тапсырғанын растайды.
Басқа өнімдер үшін реестр (№78 нысан)
Астық қабылдау реестрі басқа өнімдерге де қолданылуы мүмкін. Бұл нұсқаның айырмашылығы — құжатты екі дана етіп толтыруға болады, соның нәтижесінде есеп регистрлерін және бастапқы құжат айналымын ұйымдастыру жеңілдейді. Қырман меңгерушісі жеткізілген өнімнің салмағын өзіндегі реестрге тіркеп, онда өнім өткізген жүргізуші мен комбайншының деректерін көрсетеді.