Ертедегі шығыс философиясы

Ертедегі Қытайда (б.з.д. VIII–VI ғғ.) құл иеленушілік қоғамның дамуымен бірге философиялық ойда қарапайым материалистік идеялар кең тарады. Солардың ішінде заттардың алғашқы бес элементі туралы ілім (металл, ағаш, су, от, жер), дамудың қарама-қарсы бастамалары (инь және ян), сондай-ақ табиғи жол (дао) туралы түсініктер ерекше орын алды.

Қытай философиялық ойлауындағы бастапқы өзек — «Дао» ұғымын түсіндіру болды. Дао тек «жол» ғана емес: ол болмыстың заңдылығын, ұйымдастыру сипатын да білдірді. Бұл түсінік бір жағынан табиғи қалыпты, екінші жағынан аспандағы «табиғаттан тыс» күштің әмірін және ғарыштың үйлесімді құрылымын бейнеледі.

Алғашында Дао ілімі бес элементпен тығыз байланыста қарастырылғанымен, кейінгі дәуірлерде кей тұстарда догматтық сипат ала бастады. Соған қарамастан, Дао тек жалпы заң ретінде емес, дүниенің пайда болу көзі әрі негізі ретінде сипатталды. Осыдан «дао — аспан мен жердің түп тамыры», «барлық заттардың анасы» деген анықтамалар қалыптасты.

Ертедегі Қытай ойшылдары үшін маңызды сұрақтардың бірі — адам табиғаты. Адам тумысынан қайырымды ма, әлде мейірімсіз бе? Осы мәселе қоғамдық және жеке тәрбие жайындағы пікірлермен қатар қарастырылды.

Қытай ойшылдарының алдында философияның негізгі мәселелері мен даму проблемалары кең және айқын формада қойылмаса да, дәстүрлі түрде Конфуций мен Лао-Цзыны идеализмге жақын, ал Сюнь-Цзы, Хан Фэй, Ван Чунды материализмге бейім ойшылдар қатарына жатқызуға болады. Лао-Цзы мен Хан Фэй еңбектерінде диалектиканың кейбір элементтері байқалады.

Ертедегі Үнді философиясына тән басты ерекшелік — адамгершілік пен руханилыққа баса назар аудару. Қазіргі кезде «йога» көбіне денені жаттықтыру, машықтандыру ретінде түсіндірілсе, көне дәстүрде ол адамның ішкі дүниесін тәрбиелеу, өзін-өзі меңгеру өлшемдерімен тығыз байланысты болды.

Үнді ойлауында адамның «өзін барлық нәрседен көре білуі және барлық нәрсені өзінен көре білуі» ерекше мәнге ие. Рухани жетілу мәселесін философиялық пайымдаудың өзегіне айналдыра отырып, көне үнді дәстүрі адам тек таным мен тұрмыстық игілікке ұмтылып қана қоймай, терең рухани өмірге де талпынуы тиіс деген талап қояды.

Екінші ерекшелік — салт-санаға, дәстүрлік мәдениетке бағынудың басымдығы. Бұл мәдениет ұстаздың тек көзқарасын ғана емес, оның бет-бейнесін, қимыл-әрекетін, сөйлеу мәнерін, ойлау тәсілін толық қайта жасап, еліктеу арқылы оған барынша ұқсауды талап етеді.

Б.з.д. VII ғасырдың аяғынан VI ғасырдың аяғына дейін Милетте үш ірі ойшыл — Фалес, Анаксимандр, Анаксимен — өмір сүрді.

Кейін Милет (б.з.д. V ғ. басында) саяси дербестігін жоғалтып, ондағы философиялық өмір әлсіреді. Дегенмен Милет материалистерінің ілімі Грецияның өзге қалаларындағы ойшылдарға күшті ықпал етіп, ізбасарларын тапты.

Эфестен шыққан Гераклит (б.з.д. 530–470 жж. шамасы) дүниенің материалдық негізі ретінде отты атады: барлық нәрсе оттан жаратылады да, соңында отқа қайта айналады. Жан да оттан пайда болады; ол — ең құрғақ, ылғалы аз от.

Гераклит дүниені «Логос» басқарады деп түсіндірді: біртұтас дүниені ешбір құдай да, адам да жаратқан жоқ; ол бірде жанатын, бірде өшетін, бұрын болған, қазір бар және келешекте де бола беретін мәңгі тірі от.

Ертедегі Грецияда материализммен қатар айтарлықтай дамыған идеалистік бағыт та болды. Идеализмнің алғашқы ірі өкілі ретінде Пифагор (б.з.д. 580–500 жж. шамасы) аталады.

Оның пікірінше, барлық заттардың мәні — олардың санында және сандық қатынастарында, өйткені әлем соларға тәуелді. Осыны негіздеу үшін ол Милет мектебінің материалистік түсіндірулерін сынға алды.

Демек, ертедегі ойшылдарда материализм мен диалектиканың бастапқы нышандарымен бірге идеализм мен метафизиканың да бастамалары байқалады; материя мен ойлауды қарама-қарсы қою үрдісі де осы кезеңде көрінеді.

Ертедегі Грецияда материализмнің одан әрі дамуы Демокриттің (б.з.д. V ғ.) есімімен және оның атомдық теориясымен тығыз байланысты. Бұл теория бойынша, дүниенің негізі — сансыз көп атомдар.

Атомистер дүниені әрі қарай бөлінбейтін, көзге көрінбейтін өте ұсақ бөлшектерден тұратын біртұтас шындық ретінде түсіндірді. Атомдар бос кеңістікте қозғалады; атом мен бос кеңістік — шындықтың іргетасы. Қозғалыстағы атомдар бірігіп, әртүрлі заттар мен денелерді құрайды.

Адам да атомдардан тұрады. Демокрит үшін адамның ерекшелігі — жан атомдарының тән атомдарымен алмасып, айрықша құрылым түзуінде. Пифагоршылдар жанды мәңгі деп ұқса, Демокрит жан да өледі деп есептеді: тән өлгенде жан атомдары таралып кетеді.

Демокрит пен Эпикурдың материалистік идеяларын ертедегі Рим философы Тит Лукреций Кар (б.з.д. 95–55 жж.) ілгері дамытты. Оның пікірінше, әлем уақыт пен кеңістік жағынан шексіз, ал оның ішіндегі нақты дүниелер (соның ішінде Жер) және оларды құрайтын бөлшектер — өтпелі, уақытша.

Лукреций дүниені құдай жаратты деген түсінікті теріске шығарып қана қоймай, жан мәңгі әрі өлмейді дейтін діни-идеалистік қағиданы да сынға алды. «Ешнәрсе жоқтан пайда болмайды» деген тұжырым осы дәстүрмен байланыстырылады.

Сонымен бірге көне стихиялық материализм жоғары бағаланғанымен, онда идеалистік жекелеген түсініктер де кездеседі. Мысалы, Демокрит кей тұстарда «құдай» туралы түсініктерді атомдық бейнелер арқылы түсіндіруге ұмтылды; себептілікті механистік тұрғыдан ұғынуға бейімділігі диалектикалық тәсілге қайшы келіп отырды. Эпикурда да құдайды мойындау бар, бірақ ол құдайлар табиғатқа да, адам ісіне де араласпайды деп есептеді. Лукрецийде де дүниеде «бір құпия күш бар» дегенге ұқсас пікірлер ұшырасады.

Материалистік түсіндірулерге қарсы идеализм де қалыптасты. Объективтік идеализмнің дамуына ықпал еткен алғашқы ірі ойшылдардың бірі — афиндік Сократ (б.з.д. 469–399 жж.).

Сократ жазбаша еңбек қалдырмады: ол өз ілімін әңгіме мен пікірталас түрінде ауызша жеткізді. Сондықтан оның көзқарастарын шәкірттері мен замандастарының, әсіресе Платонның, жазбалары арқылы салыстыра отырып танимыз.

Сократ философияның негізгі мәселесін идеалистік тұрғыдан шешті. Бұл оның сыртқы объективтік дүниені сезім арқылы толық тануға күмәнмен қарауынан көрінеді: сезім мүшелерінің мүмкіндігі шектеулі, ал адамның өз еркіне көнетіні — жаны. Сондықтан адам ақиқатты ең алдымен жан, адамгершілік және өзін-өзі тану саласынан іздеуі керек.

Танымның басты міндеті ретінде Сократ өзін-өзі тануды алға қойды: «Өзіңді өзің таны» қағидасы кейінгі философияға зор ықпал етті.

Сократтың бағытын ілгері дамытқан аса ірі идеалист — Платон (б.з.д. 427–347 жж.). Платон философиясында грек идеализмі материализмге қарсы тұтас дүниетаным формасы ретінде айқын көрінді. Осы кезеңнен бастап материализм мен идеализм философия тарихындағы өзара қарама-қарсы екі негізгі бағыт ретінде орнықты.

Платонның ілімі бойынша, болмыс екіге бөлінеді: шын дүние және жалған (сезімдік) дүние. Шын дүниеге жалпы идеялар — «идеялық мәндер» — жатады. Ал жеке заттар мен құбылыстар — идеялар дүниесінің көлеңкесі, сәулесі ғана; сондықтан олар толық шындық деңгейіне көтерілмейді.

Платон идеялар дүниесін құдайлық бастаумен байланыстыра отырып, адамның жаны дүниеге келмей тұрып сол идеялар әлемінде болады, кейін жер бетіне келіп, уақытша денеге енеді деп түсіндірді. Таным — жанның бұрынғы тәжірибесін еске түсіруі.

Платонның объективтік идеализмі ойлаудың диалектикалық тәсілдерімен де астасып жатты: жеке мен көптің, теңдік пен өзгешеліктің, қозғалыс пен тыныштықтың арақатынастарын талдауға ұмтылды. Бұл ұғымдар диалектикасы идеалистік сипатта болғанымен, кейін диалектикалық логиканың дамуына әсер етті.

Аристотельдің (б.з.д. 384–322 жж.) философиялық мұрасы антик дүниедегі ой-пікір дамуының шыңы саналады. Ол ғылымның көптеген жетістіктерін жинақтап, жүйелеуге тырысты. Аристотельдің дүниетанымында материалистік те, идеалистік те элементтер қатар ұшырасады.

Материяның объективті түрде өмір сүретінін негізге ала отырып, ол материя мәңгі, жойылмайды және ешкім жаратпаған деп есептеді. Материя жоқтан пайда болмайды; сондай-ақ ол саны жағынан көбеймейді де, азаймайды.

Бірақ кейінгі еңбектерінде Аристотель материяны өздігінше әрекетсіз деп сипаттайды: шындықтағы көптүрлі заттардың одан тек мүмкіндік ретінде туындайтынын айтады. Бұл мүмкіндіктің шындыққа айналуы үшін материяға форма берілуі қажет.

Осы көзқарас бойынша әлемдегі көптүрліліктің пайда болуы үшін «мүсінші» тәрізді бастапқы қозғаушы — құдай немесе ақыл-ой қажет деген тұжырымға келеді. Ол құдайды «барлық формалардың формасы», әлемнің әрі себепшісі, әрі шындығы ретінде сипаттайды.

Сөйтіп, Аристотель кей тұстарда форманы заттың өзінен бөліп қарастырып, оны дербес субстанция деңгейіне көтереді. Бұл оның жүйесінде идеализм элементтерінің бар екенін көрсетеді.