Ахмет Байтұрсынов
Азаматтық болмыстың қалыптасуы: дәуір қайшылығы мен жеке жара
Ахмет Байтұрсынұлының азамат, қайраткер ретінде қалыптасуына ХХ ғасырдың тоғысындағы қоғамдық даму, оның ішкі қайшылықтары, ұлт аймақтарындағы езгінің күшеюі және сол уақыттағы қазақ халқының тағдыры жөніндегі терең ой қорытулары зор ықпал етті. Патша өкіметі чиновниктерімен қақтығыс салдарынан әкесі мен ағасының сотталып, жер аударылуы, жазалаушы отрядтардың елге жасаған зорлық-зомбылығы жас Ахметтің жүрегіне жазылмас жара салды.
Өлеңдегі өзек: жеке қасіреттен қоғамдық дертке
Бұл жараның оны күрес жолына дайындағанын ақынның өз өлең жолдарынан да аңғаруға болады. Түрмеде жатып анасына жазған хатындағы шумақтар жас жүрекке түскен жараның үлкен азаматтық, адамдық дертке ұласуын әсерлі бейнелейді:
Оқ тиіп он үшімде ой түсіріп,
Бітпеген жүрегімде бір жарам бар.
Алданып тамағыма, оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі харам.
Адамнан туып, адам ісін етпей,
Ұялмай не бетіммен көрге барам.
Азамат ұл бұл дерттің халық басына түспеуін, халықтың одан азат болуын армандайды. Бірақ Ахмет көрген қауым әлі ұйқыдан оянып болмаған, ынтымағы әлсіз, алауыз, сөз тыңдауға салғырт, берекесіздікке бой алдырған орта еді.
«Маса» идеясы: ұйқыдағы елді ояту
Осы себептен Ахмет өз сөзін «Маса» етіп жұмсап, ел құлағына барып ызыңдап, ұйқыдан оятуды мақсат етті. Сөйтіп, атақты «Маса» жинағы дүниеге келді. Ахметтің ақындық өнері, «Маса» мен «Қырық мысал» еңбектері толыққанды әрі жүйелі түрде әлі де терең зерттеуді қажет етеді: жарияланған мақалалардың көбі оның тарихи еңбегін танытуға немесе шығармашылығына шолу жасауға көбірек ойысады.
Сондықтан бұл мәтінде аудармаларын бөлек қалдырып, Ахметтің төл өлеңдерін негізінен «Маса» жинағының идеялық арқауына байланысты қарастыру орынды. Бұл өлеңдер бүгін де болашаққа жол ашатын шырақтай әсер етеді.
Дәуір диагнозы: тұрмыс, мінез, немқұрайлылық
«Масаға» енген өлеңдер ақынды толғандырған өзекті мәселелерді көтереді. Ол қазақ қоғамының даму ахуалына, жұрттың күнкөрісі мен тіршілігіне сын көзбен қарайды; «тар көрдің қуысына тығылып отырған», «пайдасы өз басынан аспайтын», «тұрмысында мол мағына жоқ» туыстарын аяусыз сынайды.
Ойшылдық пен суреткерлік: ұлттық күйді бейнелеу
Ақынның ойшылдық, суреткерлік болмысы «Қазақ салты», «Қазақ қалпы», «Жиған-терген» сияқты өлеңдерінде айрықша танылады. Бейнелі ойлау жүйесі арқылы отаршылдық қысымының табиғатын көркем тілмен ашады.
Отаршылдықтың «өрті» туралы бейне
Қаз едік қатар ұшып қаңқылдаған,
Сахара-көлге қонып салқындаған.
Бір өртке қаудан шыққан душар болып,
Не қалды тәнімізде шарпылмаған.
Еркін ұшқан қаздың «өртке» душар болып, тәнінде шарпылмаған жер қалмауы — отаршылдық қасіретінің ишарасы. Осы отты кім тоқтатады, өртті кім сөндіреді деген сұрақ ақынның ішкі арпалысын күшейтеді.
Қандай ұлы тұлғаны алсақ та, оның ұлылығы ең алдымен туған халқына деген көзқарасынан танылады. Ахмет сол ортадан шығып, халқын ілгері бастауды армандайды; бірақ жұртты соңынан ерте алмауына күйінеді, ашу-ызасын да, үмітін де сөзге айналдырады. Күрес жолындағы қиындықтар, жазықсыз қамау мен түрме ахуалы оны өмірдің мәні, күрестің мазмұны мен мақсаты туралы толғандырмай қоймайды.
Заман әділетсіздігі және философиялық түйін
Бір сәт ол жазықсыз жанды ұстатқан қара ниетті адамдарды еске алады. Бірақ олардың ісін кекке айналдырмай, надандықтан көреді. Заманның әділетсіздігі және одан туатын көңіл күй әсерлері Ахметтің «Жауға түскен жан сөзі», «Бақ» сияқты өлеңдерінде шыншылдықпен, ойлы толғаммен суреттеледі.
Өмірдің айнымалығы: «бақ» пен «пәле» метафоралары
Ақын өмірдің қайшылықты құбылыстарының философиялық иірімдерін тірі бейнелер арқылы түсіндіреді: өмір өзгермелі, айнымалы; бақта тұрақ жоқ; пәле аңдушыға, жала қабаған төбетке айналған; айналада жемтік аңдыған сауысқан, қарға, қарақұс тәрізді суреттер көбейеді. Бұл — қоғамдық қатынастардың түп-тамырымен өзгергенін аңғартатын көркем пайым.
Ағартушылық бағыты: ұлттық жаңғырудың басты құралы
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел қатарына қосып, білім алдыру мәселесіне 1896 жылдардан бастап ерекше көңіл бөле бастады. Бұл ұстаным 1905 жылы Ресейдің орталық үкіметіне жазылған петицияға қатысуынан, «Қазақ» газетінің редакторы ретінде ұлттық мәселелерді көтеруінен, балаларды ана тілінде сауаттандыру және ана тілінде оқыту үшін жүргізген күресінен, әрі ең соңында сол мақсатқа қызмет ететін оқулықтар жазуынан айқын көрінеді.
Рухани көшбасшылықтың өзегі
Ахмет Байтұрсынұлын ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы қазақ қауымының рухани басшысы еткен — оның қазақ халқын «іргелі жұрт» қатарына қосуды мақсат еткен күресі және сол күрестегі негізгі қаруы болған ағартушылық идеясы. Оқу-ағарту идеясы оның әлеуметтік қызметінің арқауы, азаматтық борышының негізі, идеологиялық тұғырына айналды.
ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамы отар ел болатын. Сол кездегі ойшылдардың көзімен қарағанда, қазақ халқы «көгі қараңғы, көңілі ұйқылы, еспесі жоқ, қайығы қалтылдақ; малы талауда, жаны қамауда» қалған «қайран ел, қайран жұрт» еді. Ахметтің түйіні айқын болды: әлеуметтік теңдікке және азаматтық мәдениетке бастайтын негізгі жол — «түгел қазақты» сауатты ету, көзін ашу. Өйткені «надандық, өнерсіздік ата жолдасымыз болған соң», олжалы жерде үлестен, ордалы жерде орыннан, жоралы жерде жолдан қағылу — бәрі надандықтың кесапаты.
Бастау нүктесі
Халықты ағарту мектептен, баладан басталады. Бұл қағида Ахмет еңбектерінің өзегіне айналды.
Принцип
Ол алдымен ана тілінде сауаттануды, содан кейін ғана өзге мәдениет пен тілге қол созуды принципті талап етті.
Дәлел
1913 жылы «Қазақ» газеті арқылы оқу-білім қажеттігін елдің экономикалық жағдайымен байланыстыра дәлелдеді.
Экономика мен білім байланысы: бүгінмен үндестік
Ахметтің шамамен 80 жыл бұрын айтқан ойлары бүгінгі күннің мәселелерімен де үндес: «Қазақ жерінде өндіріс жоқ, шикізатын сатады; сол шикізаттан жасалған өнімді екі-үш есе қымбатқа сатып алады. Бұл — надандықтан келген кемшілік», — деп жазды. Мұндағы «надандық» — халықтың білім-ғылымнан кейін қалуы.
Ол кейін қалудың бірқатар себептерін де нақты көрсетеді: мектеп аз, мұғалім жетіспейді, ұлттық кадр даярлайтын орындар жоқ. Сондықтан «халық қараңғы» деудің өзі кінәні халыққа жабу емес, керісінше, қараңғылықтан құтқаратын мүмкіндіктің жоқтығын айту. Осыны ол бейнелі түрде: «Алты миллион қазаққа алты ат жегіп, тарта алмады деп өкпелеу жөн бе?» — деп түйіндейді.
Әліппе, графика және «Тіл-құрал»: ұлттық білімнің іргетасы
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазу ісін 1910 жылдардан бастап жүйелі қолға алды. Сонымен қатар қазақ графикасын жасауға кірісті. Ол қазақтың мәдени әлемінде ғасырлар бойы қолданылған, өзге түркі халықтарына да ортақ араб таңбаларын негіз етіп алып, оны қазақ фонетикасына икемдеді: қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды әліпбиден шығарып, араб жазуында жоқ дыбыстарға жаңа таңба қосты, жуан-жіңішке үндестік заңына лайық жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасады.
«Қазақ жазуы» (Байтұрсынұлы жазуы)
Нәтижесінде 24 таңбадан тұратын ұлттық графика түзілді: оны автор «қазақ жазуы» деп атады, ал ғылыми ортада ол «Байтұрсынұлы жазуы» деген атпен кең тарады. Осы жазуды үйрететін әліппе де қатар жазылды.
Сол кезеңде оқу-ағарту идеясына қазақ интеллигенциясы жаппай бет бұрды: әрбір зиялы азамат халыққа «қара танытып», сауат ашуды мақсат етті. 1911–1912 жылдары дайындалып, Уфа мен Орынбор баспаханаларында жарық көрген Ахмет әліппесі «Оқу құралы» атауымен 1912–1925 жылдар аралығында 7 рет қайта басылып, оқу ісінде ұзақ әрі кең қолданылды. 1926 жылы ғалым әліпбидің жаңа түрін де ұсынды.
«Тіл-құрал»: ана тілін ғылым ретінде танудың басы
Қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танытудағы еңбегі мектепте қазақ тілін пән ретінде оқытатын оқулықтар жазумен жалғасты. Осы тұста үш бөлімнен тұратын «Тіл-құрал» оқулықтары жарық көрді. «Тіл-құрал» — тек мектеп оқулығының бастауы ғана емес, қазақ тілін өз тілімізде ғылыми тұрғыдан танудың да бастауы; қазіргі қазақ тіл білімі ғылымының іргетасы.
Сондықтан қазақ тіл білімінің қалыптасу тарихында Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» мен «Тіл-құралының» орны айрықша. Кезінде қазақ қауымы Байтұрсынұлын «Тіл-құралмен» қатар танып, оны «Ахаң» деп құрметтеген.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1) «Қазақ әдебиеті» газеті, 1990 жыл.
- 2) «Қазақ әдебиеті», 11-сынып, 2003 жыл.
- 3) «Ахаң туралы ақиқат», «Қазақстан», «Шапағат», 1992 жыл.
- 4) Қ. Жарықбаев, С. Қалиев. «Қазақтың тәлім-тәрбиелік антологиясы». Алматы, 2000 жыл.