Жеке адам мотивтері
Мотив: адамды әрекетке келтіруші күш
Адамды әрекетке келтіретін күш — қажетсіну. Болмысты бейнелеудің жоғары формалары адамның әрекетке келуіне ықпал ететін нысандар ретінде саналы түрде түзілген бейне не елес, ой не түсінік, идея немесе ізгі мұрат күйінде көрінуі мүмкін.
Психологияда мотив ұғымына мынадай анықтама беріледі: мотив — адам санасында қалыптасып, оны белгілі бір қажеттілікті қанағаттандыру үшін әрекетке итермелейтін себепші күш. Кең мағынада мотив — шындықтың заңдылықтарына сай ықпал жасап, объектив қажеттілік түрінде көрінетін болмыс.
Негізгі түйін
Адамның кез келген қылығы мен іс-әрекеті оның мотивтік себеп күштеріне байланысты. Демек, адамның таңдаған іс-әрекетінің негізінде оны осы әрекетке ынталандыратын мотив жатады.
Мотив пен іс-әрекет: динамика және қайшылық
Адамда туындайтын және оны іс-әрекетке жұмылдыратын мотив белгілі бір нақты әрекетпен ғана шектелмейді. Нәтижеге жетумен бірге адам келесі әрекетке ұмтылуы мүмкін. Іс-әрекет барысында мотив өзгеруі ықтимал; керісінше, бір тұрақты мотив аясында бірнеше әрекет бірін-бірі алмастырып отыруы да табиғи.
Мотивтің дамуы мен басталған іс-әрекет арасында қайшылық та тууы мүмкін. Кейде мотив іс-әрекет жоспары қалыптаспай тұрып пайда болады, ал кейде керісінше — кеш қалыптасады. Осы айырмашылықтар әрекет нәтижесіне де әртүрлі ықпал етеді.
Қорытынды
Мотив құрылымы іс-әрекеттің бір бөлігі ғана емес. Ол — жеке адамның мотивтік-қажетсіну аймағы деп аталатын күрделі жүйенің ажырамас бірлігі.
Мотивтік-қажетсіну аймағы: өмір бойы қалыптасатын жүйе
Мотивтік-қажетсіну аймағы — жеке адамның өмір бойы қалыптасып, дамып отыратын барлық түрткілерінің жиынтығы. Бұл аймақ тұтастай алғанда қозғалмалы: өмірлік жағдайларға байланысты түрленіп, жетіле береді.
Дегенмен, кей мотивтер салыстырмалы түрде тұрақты болып, басымдыққа ие болады да, адамның өмірлік бағыты мен бағдарын айқындайтын өзекке айналады.
Мотивтердің шығу тегі: негізгі көзқарастар
А. Маслоу: қажеттіліктер иерархиясы
Мотивтердің қайдан және қалай пайда болатыны — психологиядағы басты мәселелердің бірі. Мысалы, А. Маслоу мотивтердің негізін бірінен бірі деңгей бойынша жоғарылайтын қажеттіліктер тобы деп түсіндіреді: биологиялық қажетсіну, қорғаныс қажетсінуі, сыйластық пен абырой қажеттігі, әрі ең жоғары деңгей — өз мүмкіндіктерін ашып, жүзеге асыруға ұмтылыс.
Сонымен қатар, Маслоу талдауындағы дара адам көбіне әлеуметтік қатынастар жүйесінен тыс, қоғаммен байланысы әлсіз оқшауланған тұлға ретінде қарастырылады деген сын айтылады.
Б. Ф. Ломов және орыс психологиясы: қоғамдық қатынастардың рөлі
Б. Ф. Ломов және басқа да орыс психологтары мотивтік-қажетсіну аймағын түсіндіруде дара адамның қоғамдық қатынастар жүйесіне қосылуын негізгі тірек етеді. Олардың пайымдауынша, адамның санасындағы бейнелер мен түрткілер нақты әрекетшіл тұлғаның басқа адамдармен байланысы және сол байланыстардың санада көрініс табуымен тығыз байланысты.
Ломов мотивтік-қажетсіну аймағының мәнін (құрамы, құрылымы, қозғалысы) және оның даму логикасын түсіну үшін адамның басқа тұлғалармен арақатынастарын міндетті түрде талдауды қажет деп санайды.
Қоғам, қауымдастық және мотивтердің қалыптасуы
Адамның мотивтік аймағының басқа факторларға тәуелділігін зерттегенде, бұл тәуелділік тек тікелей ғана емес, жанама түрде де көрінетінін, оның көп өлшемді әрі сипаттық құбылыс екенін естен шығармау қажет.
Дара адам өз даму барысында қоғам мүшелерімен тікелей байланыс шеңберінен шығып, кең әлеуметтік ықпалдарға ұшырай алады. Осыдан оның қажетсіну аймағы қоғамдық өмірдің күшті ықпалымен өрістей бастайды: саяси пікірлер, саясат, этика және басқа да қоғамдық құндылықтар әсер етеді.
Адамның қажетсіну талаптары қоғамдық құрылымдардың ықпалымен де дамиды. Мұндай құрылымдардың ең қарапайым түрі — нақты тұлға мүшесі болып табылатын адамдар қауымдастығы. Адамның қажетсінуі көп жағдайда осы қауымдастық аясында айқындалады.
Алайда адам бір ғана қауымдастық шеңберінде қалып қоймайды: өмір бойы қауымдастықтар ауысып, түрленіп отырады. Сондықтан адамның мотив-қажеттіктері тек ішкі жан-дүниелік әрекеттердің нәтижесі ғана емес, сонымен бірге әртүрлі әлеуметтік орта мен қатынастардың ықпалымен қалыптасатын күрделі құбылыс.