Есімдіктердің сөзжасамы
Басқа сөз таптарымен салыстырғанда, қазақ тіліндегі есімдіктердің жасалу жолдары онша күрделі емес. Бұл — есімдіктердің табиғатымен тікелей байланысты құбылыс. Зерттеушілердің айтуынша, қазақ тіліндегі есімдіктердің жалпы саны 60–70-тен аспайды. Демек, оларды жасау заңдылықтарының ықшам болуы осы шағын мөлшермен де сабақтас.
Дегенмен есімдіктердің жасалуында да басқа сөз таптарындағыдай синтетикалық және аналитикалық тәсілдер қатар қолданылады. Бұл тәсілдер есімдіктің әр түрінен байқалып отырады. Төменде солар жүйелі түрде қарастырылады.
Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған есімдіктер
Синтетикалық жасалу жолында есімдік түбіріне белгілі жұрнақтар жалғанып, мағынасы нақтылана түседі. Мұндай жұрнақтар көп емес, бірақ қызметі айқын.
-ау (құрамды) жұрнағы
Бұл жұрнақ, негізінен, сілтеу есімдіктеріне жалғанып, сілтеу мәнін күшейтеді: анау, мынау, сонау. Тарихи тұрғыдан олардың түбірі ол, бұл, сол есімдіктерімен байланысты болуы ықтимал.
Есімдіктерді арнайы зерттеген А. Ибатов анау, мынау тұлғаларын бірігу нәтижесі деп түсіндіреді. Ал А. Ысқақов осы тәрізді есімдіктердің -у элементі арқылы жасалғанын айтады. Дегенмен -ау бөлшегін құралды жұрнақ ретінде қарастыру орындырақ, өйткені бұл сөздер ана, мына түрінде де қолданылады.
Ел жайы өзіне мәлім, мынада теріс дейтін адам жоқ. (Б. Майлин)
Осынау өрен өзенді көрмесем, ылғи зерігем. (Ж. Молда)
Осынау есімдігі -нау жұрнағы арқылы жасалады деп қарастыруға болады. Бұл құрамдағы -н элементі басқа тұлғалардың да өрбуіне негіз болады: осынша, осынысы, осыншама.
-еу жұрнағы (біреу)
Сан есім негізінде проминализация арқылы жасалған біреу есімдігіндегі -еу тұлғасын құрамды емес, бір ғана қосымша ретінде тануға болады.
Үй сыртында біреу отыр.
-ша, -ше жұрнақтары
-ша/-ше жұрнақтары не, қан(й), бар сөздеріне жалғанып, сұрау және жалпылау мәнді есімдіктерді жасайды: неше, қанша, барша.
Түркітануда не есімдігінің алғашқы түбірі нен болғаны туралы пікір бар (бұған нендей сөзі дәлел ретінде айтылады). Э. Р. Тенишев те солар тілінде наң сөзі не сұрау есімдігін білдіретінін көрсетеді.
Қанша тұлғасының түбірі тарихи тұрғыдан қай болғаны, ал -н дыбысының орнына ертеректе й жүргені туралы да зерттеулерде айтылады (А. Ибатов, М. Томанов). Сонымен бірге -ша жұрнағы бастапқыда толық мағыналы шаң сөзінен өрбіген деген тұжырым бар.
Бұл жұрнақтардың үстіне тағы қосымшалар қабаттаса жалғанып, құрама тұлғалар жасалады: қаншама, қаншалық.
Бала өсіру — барша жанның мақсаты.
Өнерпаз нешеу болса, өрнекте сонша. (Мақал)
-у жұрнағы неше тұлғасынан кейін жалғанып, нешеу сөзін жасайды: не + ше + у.
-лық, -лік жұрнағы
-лық/-лік жұрнағы бар сөзіне жалғанып, жалпылау мәнді есімдік жасайды: барлық.
Біз штабқа кіргенде, барлық офицер тік тұрып ізет етті. (Б. Майлин)
-сы, -сі жұрнағы (қайсы)
-сы/-сі қосымшасы қай есімдігіне жалғанып, мағынаны нақтылайды: қайсы. Кейбір зерттеулерде (Н. К. Дмитриев) башқұт тіліндегі қайһы сөзінің соңғы -һы тұлғасы тәуелдік жалғауының III жағы деп қарастырылса, Н. А. Басқақов оны аффикс ретінде түсіндіреді.
Қазақ тілі материалы негізінде А. Ибатов қайсы есімдігі қай сөзі мен көне сілтеу мәнді со тұлғасының бірігуі арқылы қалыптасқан деп тұжырымдайды. Ал қайсысы сөзіндегі соңғы -сы — тәуелдік жалғаудың III жағы.
Естігенім қайсы, көргенім қайсы — ажырату қиын.
-дай, -дей жұрнағы
-дай/-дей жұрнағы сұрау есімдіктерінің түбіріне жалғанып, туынды тұлғаларын жасайды: қандай (қан + дай).
Туынды есімдіктердің өрбуі (қай, не)
Есімдіктердің жасалуына байланысты бір маңызды жайт: кейбір есімдіктер өздері жаңа туынды тұлғалардың жасалуына ұйытқы болады. Бұл ретте әсіресе қай және не есімдіктерін атауға болады.
Қай түбірінен: қайсы, қайда, қандай, қанша т.б. тұлғалар өрбиді.
Не сұрау есімдігі негізінде бірнеше туынды тұлға жасалады: неше, нешеу, немесе, кейін, немене, неге, нешінші.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған есімдіктер
Қазақ тіліндегі кейбір есімдіктер аналитикалық жолмен жасалады. Бұл қатарда: бірігу, қосарлану және сөз тіркесі құрамында қолданылу тәсілдері бар. Дегенмен, бұл құбылыстар есімдіктер жүйесінде жиі ұшыраса бермейді.
Бірігу арқылы жасалған есімдіктер
Бірігу тәсілінде белгілі бір есімдік не сөз тұлғасы тұрақты түрде ұйытқы болып, соның негізінде жаңа есімдіктер жасалады.
Еш- негізі (болымсыздық есімдіктері)
Бір ғана еш сөзі негізінде болымсыздық мәнді бірнеше есімдік туындайды: ешкім, ешқандай, ешқайсы, ешқашан, ештеме, ешнәрсе, ешбір.
Мен ешкімнен байлық, бақ сұрамаймын.
Бір- негізі (белгісіздік есімдіктері)
бір сөзі де бірігу арқылы белгісіздік мәнді есімдіктердің жасалуына негіз болады: бірнеше, бірдеме.
Нұрман тағы бірдеме деп ақтала беріп еді, Ербол басып тастады. (З. Шашкин)
Әр-, кей- қатысатын тұлғалар
Кейде әр сөзі белгісіздік есімдіктердің екінші сыңарында да көрінеді: кейбір, қайсыбір, әрбір, әлдебір.
Біреулер үйінің орнын өлшеп, біреулер қазып үлгіріп, қайсыбіреулері қалқитып алған. (Ғ. Мүсірепов)
Әлде- негізі (белгісіздік есімдіктері)
әлде сөзі арқылы да бірнеше белгісіздік есімдіктер жасалады: әлдебір, әлдекім, әлдеқайда, әлдеқашан, әлдене, әлденеше т.б.
Ән шырқайды аулақта, әлдекімдер құбылтып.
Әр- ұйытқы болатын тұлғалар
Белгісіздік мәнді біріккен тұлғаларда әр сөзі де ұйытқы қызмет атқарады: әркім, әрқайсы.
Боз үйдің жанында бағанадан бері әркімнің атын атап шақырған дауыс басылды. (Ғ. Мүсірепов)
Негізінен, есімдіктердің бірігу жолымен жасалатын түрлері осы үлгілердің төңірегінде шоғырланады.
Қосарлама келген есімдіктер
Қосарлана жұмсалған есімдіктер қазақ тілінде көп емес. Қосарланған есімдіктердің бір бөлігі уақыт өте келе үстеуге айналып кетеді: анда-санда, онда-мұнда, өзді-өзі т.б.
Ал қосарлама тұлға есімдік мағынасын сақтаған жағдайда ғана өз табиғатын жоғалтпайды. Мұндай қосарлы есімдіктерге мыналар жатады: өзін-өзі, ондай-мұндай, онысы-мұнысы, кіммен-кім, қай-қайсы.
Кімде-кім екімен бірге болса, ол партиямен бірге. (Ғ. Мүсірепов)
Сөз тіркесі арқылы жасалған тұлғалар
Есімдіктердің сөз тіркесі арқылы жасалуы тілде өте сирек кездеседі. Дегенмен бірен-саран үлгілері сақталған: мына мен, осы сен, бір өзі, бір нәрсе.
Осы атыраптың иесі бір өзі сияқты. (З. Қабдолов)