Қайталама қос сөздердің семантикалық сипаты
Қайталама қос сөздердің семантикалық сипаты
Қазақ тіліндегі қайталама және қосарлама қос сөздер мағынаны күшейтіп, жинақтап немесе нақтылап берудің тиімді тәсілі ретінде қолданылады. Төменде олардың негізгі семантикалық қырлары жүйеленіп беріледі.
1) Зат есімнің қосымша жалғанбай қайталануы
Егер зат есімге ешқандай қосымша жалғанбай, сөз екі рет қайталанса, көбіне жинақтау немесе бөлу мағынасы аңғарылады.
- Мағынасы: «бәрі», «әрқайсысы», «жекелей-жекелей» сияқты реңктерді білдіреді.
2) Сын есімнің қайталануы
Екі сын есімнің қайталануы анықталатын заттардың көптігін, олардың біркелкі сипатқа ие екенін, кейде «екіден-екіден» топтастырылып тұрғанын білдіреді.
Қайталама қос сөздердің ішінде арасына -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе қосалқы элементтері кіріктіріліп айтылатын түрінің орны ерекше. Сөйлемде мұндай қос сөздер тек пысықтауыш қызметін атқарып, үнемі адвербиалдық мәнде қолданылады.
3) Ұштас (коррелативтес) мәнді сыңарлардан жасалған қосарлама сөздер
Ұштас мәнді сыңарлардан құралған қосарлама сөздер бір-бірімен өзара байланысты, ұқсас ұғымдарды білдіретін дара сөздердің қосарлануы арқылы жасалады. Мұндай бірліктер көбіне тым жалпыланған, аса жинақталған ұғымды білдіреді.
4) Компоненттері мағынасы көмескі (мағынасыз) қосарлама сөздер
Кейбір қосарлама сөздердің компоненттерінің бірі немесе екеуі де жеке-дара қолданылмайды, мағынасы түсініксіз болуы мүмкін немесе тек некен-саяқ жағдайда ғана ұшырасады. Мұндай қосарламалар екі түрге бөлінеді:
Бір сыңары түсініксіз
1-түр- айқай-сүрең
- азын-аулақ
- бала-шаға
- кедей-кепшік
Екі сыңары да түсініксіз
2-түр- оқта-санда
- оқта-текте
- оқтын-оқтын
- анда-санда
Дереккөз
С. М. Исаев. Қазақ тілі жайындағы ойлары. Алматы, 1997.