Қазақстан опера өнерінің негізін салушы сахна жұлдыздары
2004 жылы Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының құрылғанына 70 жыл толды. Осы айтулы мереке қарсаңында “Асыл мұра” жобасы “Қазақстан опера өнерінің негізін салушы сахна жұлдыздары” атты саз дискісін жарыққа шығарып, қазақ операсының алғашқы қарлығаштарын қайта еске түсіріп, олардың еңбегіне құрмет көрсетті.
Бұл жинақ театр тарихының ең жарқын да күрделі кезеңдерін — ұлттық операның тууы мен шығармашылық биіктерге көтерілу жолын қамтиды. Дискінің өзегін қазақ кәсіби музыка өнерінің асқар шыңына айналған үш туындыдан үзінділер құрайды: Е. Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, А. Жұбанов пен Л. Хамидидің “Абай”, М. Төлебаевтың “Біржан–Сара” опералары.
Театрдың қалыптасу жолы
Театр бірден қалыптасып кеткен жоқ: ол ұзақ ізденіс пен сыннан өтті. 1934 жылы Алматыда Қазақтың музыкалық театры болып ашылды, 1937 жылдан қазіргі атауын алды, 1941 жылдан — академиялық, 1945 жылдан — Абай есімі берілді.
Алғашқы құрамында драма театрының музыкалық қабілеті жоғары таланттары болды: Әміре Қашаубаев, Иса Байзақов, Елубай Өмірзақов, Құрманбек Жандарбеков, Күләш пен Қанабек Байсейітовтер, Серғали Әбжанов, Үрия Тұрдықұлова және басқа да өнерпаздар. Кейін олардың көпшілігі Қазақстан опера өнерінің көрнекті қайраткерлеріне айналды.
1934
Театр шымылдығы 13 қаңтар күні “Айман–Шолпан” музыкалық спектаклімен ашылды.
1937–1945
Атауы бекіді, академиялық мәртебе алды, Абай есімі берілді.
1944
Жаңа буын әншілер келіп, ұлттық операның жаңа кезеңі басталды.
Алғашқы табыстар және репертуардың кеңеюі
“Айман–Шолпан” спектаклі көпшілікті тәнті етіп, таңғалдырар табысқа жетті. Сол кезеңді Қанабек Байсейітов естелігінде былай баяндайды:
“15 мамырға дейін ‘Айман–Шолпан’ 100 рет қойылды. Соншама аз мезгілде спектакльдің сахнаға 100 рет шығуын ешбір қойылым көтере алмас еді. Қалада әңгіме тек спектакль жайында болып, жұрт гуілдеп оның әндерін айтып жүрді.”
— Қанабек Байсейітов
Көп ұзамай театр тарихының жарқын беттеріне енген қойылымдар бірінің артынан бірі сахнаға шықты. Алғашқы жылдың өзінде көрермен “Айман–Шолпаннан” бөлек “Шұға” музыкалық пьесасымен және Е. Брусиловскийдің тұңғыш ұлттық операсы “Қыз Жібекпен” танысты. Одан кейін 1935 жылы “Жалбыр” қойылды.
1936 жылы театр Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің Декада күндеріне алғаш рет қатысты. 1937 жылы Е. Брусиловскийдің “Ер–Тарғын” операсының премьерасы Ленинградта көрсетілді. Мәскеу мен Ленинград сахналарындағы табыстар ұжымды жігерлендіріп, жаңа серпін берді.
1939–1942: жаңа қойылымдар легі
- 1939 — И. Надиров “Терең көлі”, В. Великанов “Тұтқын қызы”.
- 1940 — А. Зильберг “Бекет”, Е. Брусиловский “Алтын астық”.
- 1942 — “Гвардия алға” спектаклі.
1944 жыл: жаңа буын және ұлттық операның кемелденуі
Қазақстан опера өнері тарихында 1944 жыл ірі бетбұрыс болды. Театрға П. Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясы жанындағы студия түлектері келіп қосылды: Байғали Досымжанов, Ришат пен Мүсілім Абдуллиндер, Шабал Бейсекова, Кәукен Кенжетаев.
Осы кезеңде өз композиторларымыз жазған алғашқы ұлттық опералар дүниеге келді: 1944 жылғы 24 желтоқсанда А. Жұбанов пен Л. Хамиди жазған “Абай”, 1946 жылғы 7 қарашада М. Төлебаевтың “Біржан–Сара” операсы сахналанды.
Сонымен бірге опера труппасы классикалық репертуарды да игерді. 1936 жылдан бастап Н. Самышина, А. Круглыхина, Н. Куклина сынды шеберлерді біріктірген орыс труппасы қазақ солистерімен бірге “Кармен”, “Евгений Онегин”, “Демон”, “Фауст”, “Аида” секілді қойылымдарды сахнаға шығарды.
Соғыс жылдары ішінде театр ұжымы ұлттық опералармен қатар “Иван Сусанин”, “Мазепа”, “Отелло”, “Чио-Чио-сан”, “Даиси” сияқты ірі классикалық шығармаларды да ұсынды. Эвакуация кезеңінде Алматыда болған Кеңестер Одағының Үлкен театрының солистері мен өнер қайраткерлері баға жетпес көмек көрсетті.
Дискінің өзегі: үш биік туынды
“Қыз Жібек” — кәсіби операның алғашқы беті
Е. Брусиловскийдің “Қыз Жібегі” — республикамыздың кәсіби опера өнерін ашқан ғажап туынды. “Әу” деп басталған сәттен-ақ мазмұны, музыкалық тілі, сахналық тағдырымен айрықша әсер қалдырады. Халық сүйіп тыңдайтын опера болғандықтан, күні бүгінге дейін театр репертуарынан түскен жоқ.
Бұл шығарма композитор Е. Брусиловский мен жазушы Ғ. Мүсіреповтің және орындаушылардың шығармашылық бірлігі нәтижесінде туды. Музыкалық арқауы көбіне халық композиторларының әндері мен күйлеріне сүйенеді: таныс әуендер жаңа өң алып, көркем бояумен жаңғырады.
Опера Мәскеуде, сол кездегі Үлкен театр сахнасында да көрсетіліп, қазақ өнерінің Декада күндерінде зор ықыласпен қабылданды. Әсіресе Күләш Байсейітованың орындаушылық шеберлігі Мәскеу көрерменін тәнті етті. “Қыз Жібекті” қойған жұлдызды құрам аға буын үшін мәңгілік естелікке айналды.
“Абай” — театр маусымының мәңгілік бастауы
Ұлттық композиторларымыздың іргелі туындысы — А. Жұбанов пен Л. Хамиди жазған “Абай” операсы театр репертуарынан берік орын алды. 1944 жылдан бері театр көп жағдайда маусым шымылдығын дәл осы “Абаймен” ашады.
“Абай” операсы шығармашылық сапарларда да кеңінен көрсетілді: Ленинград, Берлин, Дрезден, Лейпциг, Ташкент, Ярославль қалаларының сахналарында орындалды. 1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің Декада күндерінде Үлкен театр сахнасында қойылып, зор құрметке ие болды.
Бұл қойылымда Ришат Абдуллин сомдаған Абай бейнесі халық жадында қайталанбас өнерлік өлшем ретінде сақталды.
“Біржан–Сара” — ұлттық классикаға айналған шың
М. Төлебаевтың “Біржан–Сара” операсы 1946 жылы сахнаға шықты. Премьераға дейін-ақ кейбір үзінділері концерттерде орындалып, радиодан жиі беріліп, көпшілік жаңа туындыны асыға күтті. Үміт ақталып, премьера шын мәніндегі өнер мерекесіне ұласты.
Мұқан Төлебаев осы туындысымен қазақ музыка өнерінің классигі ретінде танылды. Содан бері бірде-бір театр маусымы “Біржан–Сарасыз” өткен емес.
“Композитор Мұқан Төлебаев өзін Біржанның ізбасарындай сезініп, бір тылсым ақындық әлемнің құпиясына шомып кеткендей, оның сиқырлы сырлы әлемін сезіну арқылы нағыз толыққанды әсерлі ұлттық опералық шығарма тудырды.”
— “Правда” газеті, 1958 жыл
Мағынасы терең мұра
“Қазақстан опера өнерінің негізін салушы сахна жұлдыздары” атты диск — бір ғана дыбыстық жинақ емес. Ол қазақ операсының қалыптасу жылнамасын, сахна мәдениетінің өсуін, тұлғалардың еңбегін және ұлттық классиканың қалай дүниеге келгенін айғақтайтын мәдени құжат.
Ең бастысы — бұл мұра театр өнерін бастаған буынға тағзым және бүгінгі көрерменге сол биіктің өлшемін қайта ұсынатын еске салу.