Қазақша рефераттар

Әйтеке би жайлы

Әйтеке би (1683–1722)

Әйтеке би (шын аты — Айтық) Бәйбекұлы — Кіші жүзден шыққан қазақтың атақты шешен биі, әділ билігімен және терең ақыл-парасатымен танылған қоғам қайраткері.

Шежірелік таралуы

Қазақ шежіресінде Жанарыстың бір тармағынан Алшын, одан Сарыбас, Пұсырман, Шіңгір, Төртқара тарайды. Төртқарадан Қарашы, одан Сейітқұл туады. Сейітқұлдың сегіз баласы болған, солардың бірі — кезінде Самарқанды билеген Жалаңтөс батыр. Әйтеке би — осы Жалаңтөс батырдың немересі, Ақшаның үшінші ұлы Бәйбектен туған. Ақша — Жалаңтөс батырдың әкесі бір, шешесі бөлек туысы болғаны айтылады.

Бала Әйтекенің тапқырлығы: құн дауы

Әйтекеге шешендік пен тапқырлық бала кезінен дарығаны туралы ел аузында бір оқиға сақталған. Қозы бағып жүрген жас Әйтеке үш атты жолаушыға жолығып, амандасады. Олар қай ауылды іздеп жүргенін сұрайды.

Оқиға желісі

Жолаушылар Қосуақ бидің ауылын іздеп келе жатқанын айтады: біреудің аты ойнап жүрген баланы теуіп өлтірген, енді соған құн дауламақ. Сонда жас Әйтеке Қосуақ бидің үйін көрсетіп қана қоймай, дау шешімінің өзегін де алдын ала айтып береді:

«Егер балаңызды ат босағада тепсе — бүтін құн, жабықта тепсе — жарты құн, түзде тепсе — құнның төрттен бірін аласыздар. Қосуақ би де осыны айтады».

Жолаушылар бидің үйіне түсіп, дау айтылады. Баланың әкесі «босағада тепті» десе, екінші жақ «жабықта тепті» дейді. Айыпкер болса, аттың кермеде байлаулы тұрғанын, баланың өзі құйрығынан ұстап қалғанда теуіп кеткенін айтады. Ақырында Қосуақ би істің түзде болғанын анықтап, құнның төрттен бірін төлеткізеді.

Түйін

Сонда баласынан айырылған әке: «Осы билікті бізге жолда кездескен қойшы бала айтып еді. Түбінде сол бала ел аузына қараған би болар», — деп болжам айтқан екен.

Үш бидің дәуірі және ел бірлігі

Әйтеке би — үш жүзге ортақ озық ойымен, алғырлығымен, ділмар шешендігімен және тура төрелігімен танылған тұлға. Ол елдің қайғысына қайғырған, қуанышына қуанған, қажет кезде қолына қару алып, алғы шепте жүрген ұйымдастырушы ретінде де сипатталады.

Шежіреші қарттардың айтуынша, Әйтеке би Күлтөбедегі үш жүздің құрылтайына шамамен 25 жасында қатысқан. Үш бидің ең кішісі — Әйтеке болғаны да жиі айтылады. Қазақ билер тарихында Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би және Әйтеке бидің орны айрықша: олар ел мен жерді қорғауда, халықтың бірлігін сақтауда, адамгершілік пен дәстүрді ұлықтауда хандарға ақыл-кеңес берген.

Бірлік

Ел ішіндегі ынтымақты сақтап, дау-дамайды бітіммен тоқтатуға ұмтылды.

Әділдік

Төрелікті дәлелге сүйеп, сөздің салмағын мақал-нақылмен бекітті.

Дәстүр

Ата салтын сақтауды елдік өлшемі ретінде ұстанды.

Жесір дауы: Әйтекенің бітімге бастар сөзі

Ертеде Ұлы жүздің бір жігітіне атастырылып құда түсіп қойған Орта жүздің бір қызы Арғынның жігітімен қашып кетеді. Екі ел арасында жесір дауы басталып, барымта, жанжал өршиді. Екі жақ Төле би мен Қазыбек биге жүгінеді. Екі би сөз таластырып, бір мәмілеге келе алмайды.

Әйтеке бидің төрелігі

Сонда ортадан Әйтеке би тұрып, сабырға шақырады. Оның бітімге бастаған нақылы ел жадында қалған:

«Сабыр етіңдер, ағалар! Ашу бар жерде ақыл тұрмайды.
Ашу — ағын су, алдын ашсаң арқырар.
Ақыл — дария, алдын тоссаң тоқырар.
Кісі бірге туыспау керек, туысқан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған — бәлеге жолығады, жол қуған — олжаға жолығады.
Төле, сен жылқысын қайыр! Қазыбек, сен жесірін қайыр!»

Осылайша ол екі жақты келістіріп, қол алыстырады. Ел Әйтекенің төрелігіне риза болып, дау бітіммен аяқталған.

Елдік мұра: «Жеті жарғы» және тарихи бедел

Әйтеке би билікті мақал-нақылмен мәнерлеп, дауды әділ шешіп, кесек-кесек сөйлейтін білгір би болған. Сондықтан ол аға би атанып, Кіші жүз елін ұзақ жыл басқарғаны айтылады. Тәуке хан тұсында Төле би, Қазыбек би сынды кеңесші билермен бірге ел ісіне араласып, «Жеті жарғы» заңын жасаған азаматтардың бірі ретінде танылады.

Әйтеке би — дана би ғана емес, ұлттық мақтаныш. Өз халқына адал қызмет етіп, елдің іргелі болуы үшін тынымсыз еңбек еткен мұндай тұлғалар тарихымызда сирек. Оның есімі қазақ даласында елдік рәмізіндей қадірлі, әр қазаққа қымбат, әр адамға қасиетті.

Қорытынды

Әйтеке бидің өнегесі — сөздің құдіретін әділдікпен ұштастыра білу, дау үстінде сабыр сақтап, ел мүддесін биік қою. Оның аты қазақтың тарихи жадында билік пен бітімнің, парасат пен жауапкершіліктің айнымас өлшемі ретінде сақталған.

Дәйексөз

«Сөз қуған — бәлеге жолығады, жол қуған — олжаға жолығады».