Жұбан Молдағалиев
1986 жылдың ызғарлы желтоқсаны халық жадында әлі де жаңғырып тұр. Уақыт алға жылжыған сайын бір кезде айтуға тыйым салынған шындықтар там-тұмдап болса да, сол оқиғаны көзбен көргендердің аузымен айтыла бастады. Сол кезеңде жастардың зиялы қауымға деген сенімсіздігі де қалыптасты.
Желтоқсан оқиғасының бел ортасында болған жастардың бір бөлігі аға буынды: «алаңдағы жастарды қолдамады, қорғамады, керісінше бірге жазалады» деп әлі күнге дейін кінәлайды. Ал сол кезде жүрегі ауырып, жастарға араша түскен санаулы зиялыны жұрт бүгін де құрметпен еске алады. Сол құрметке ие тұлғалардың бірі — ақын Жұбан Молдағалиев.
«Желтоқсанның көргенше он алтысын,
Бір күн бұрын батсамшы батар күнмен».
Ел арасында тараған жүрекжарды сөз.
Жұбан ағаның осы азаматтығын көзбен көрген ақын Ақұштап Бақтыгереева өз естелігінде сол күндердің бір сәтін тебірене отырып баяндайды.
Жазушылар үйіндегі сөз: бұрмаланған шындықтың өзегі
Ақұштап Бақтыгереева: Жазушылар үйінде Жұбан Молдағалиев айтқан сөз кейін баспасөзде де, әр жерде де бұрмаланып, жұмсартып жеткізілді. Бірақ сол жерде айтылған шынайы сөз менің құлағымда әлі күнге дейін дәл сол қалпында жаңғырып тұр.
Жұбан Молдағалиевтің сөзі (естелік бойынша)
«Что хотите от моего народа, дорогой товарищ? Казахстан был лабораторией дружбы народов. Отняли у нашего народа всё: и веру, и язык. Ваши братья, поднимая целину, тракторами топтали степные могилы моих предков. И это мы простили. Что ещё хотите?»
Көзкөргеннің көңілге түйгені
«Біз алаңдағы оқиғаны көзбен көрдік. Кейінгі буын оның шындығын жете білмейді — естігені мен оқығаны арқылы ғана пайымдайды. Сондықтан біз, көзкөргендер, оқиғаның ағын “ақ”, қарасын “қара” деп айтуымыз керек», — дейді естелік иесі.
Естеліктегі сурет бойынша, жаңа жыл қарсаңында халыққа сәлем жолдап, Жазушылар үйіне Колбин келеді. Залда әдеттегі рәсімшіл көңіл күй: біреулер бастық көрсе қуанса, біреулер жарамсақтанып, атын сұрап, жалпылдайды. Сол сәтте мінбеге Жұбан ақын көтеріледі.
Мінбердегі үн: поэзияға айналған айыптау
...Ақынша айтсам, бұл елдің бұл мазағын, Менің елім көтерді күллі азабын. Тың жерін де игерген бауырларың Тракторге таптатқан қыр қазағын. Көнді емес пе, оған да халқым менің, Берді емес пе байлығын, алтын, кенін?! ...Кеше алаңда сабаған — сенің тегің, Ал таяқты жегендер — менің балам. Ақын жүрек тартуда содан қайғы, Шыдамаймын айтпауға жарап жайды. Кешір мені, замандас, осы жолы — Жұбан сізбен пікірлес бола алмайды!..
Естелікте айтылғандай, Жұбан аға ойын ашық айтып, соңында: «Я не могу быть вашим сторонником!» — деп, сабырмен мінберден түсіп кетеді.
Залда отырғандар сілтідей тына қалады: қол соғуға ешкімнің батылы жетпейді. Себебі әрқайсының желкесінде бір-бір «құқық қорғаушының» көлеңкесі тұрғандай еді. Бірақ бір мезетте тыныштықты аяқ тарсылы бұзады — қол соға алмаған жұрт қолын емес, аяғын жерге тепкілейді.
Сол әсерді естелік иесі былай түйіндейді:
«Құдды залда Жұбан — бөрі, ал біз — қояндар сияқты едік...»
Жар сөзі: дайындалған мәтіннің жыртылған түні
Жұбан Молдағалиев өмірден өткеннен кейін ақынның жары София апай Ақұштап Бақтыгерееваға бір әңгімесінде Колбиннің келер алдындағы күнді еске алып айтып береді.
София апайдың естелігі (мазмұндама)
Колбин келерден бір күн бұрын Орталық Комитеттен телефон соғып: «Сіз “Мен — қазақпын” деп жырлаған ақынсыз. Ертең бірінші басшы келеді. Соның алдында бүкіл зиялы қауым атынан сөз сөйлейсіз. Жақсылап дайындалыңыз» — дейді.
Жұбан аға «Жарайды» деп уәде берген соң, түнімен сөз жазып дайындалады. Бөлме ішінде ары-бері жүріп, көп толғанады. Таң қылаң бергенде, түн бойы қиналып жазған қағаздарының бәрін жыртып тастап, сыртқа шығып кетеді.
«Содан кейін жиналыста айтқаны елге мәлім», — деп түйіндейді София апай.
Бұл естеліктер Желтоқсан күндерінің күрделі шындығын ғана емес, сол шындықты айтуға тәуекел еткен тұлғаның ішкі арпалысын да аңғартады: алдын ала «дайындалған» сөзден бас тартып, халықтың намысын қорғауды таңдаған ақындық мінездің салмағы осында.