Мемлекеттік бюджеттің теориялық негіздері

Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні

Қаржылық байланыстардың кең алуандығы ішінде ортақ белгілері арқылы ерекшеленетін оқшау салаларды бөліп көрсетуге болады. Солардың бірі — мемлекет, шаруашылық жүргізуші субъектілер және халық арасында қалыптасатын қаржы қатынастары. Бұл қатынастар жалпы қоғамдық өнімді құндық бөлудің ерекше саласын құрайды және қоғамдық қажеттіліктерді өтеуге арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен әрі пайдаланумен байланысты.

Осы қатынастардың жиынтығы «мемлекеттік бюджет» ұғымының экономикалық мазмұнын ашады. Экономикалық қатынастардың жүйесі ретінде мемлекеттік бюджет объективті сипатқа ие: оның бөлудің дербес сферасы ретінде өмір сүруі ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерімен, мемлекеттің табиғаты және функцияларымен шарттас.

Бюджет қатынастарының айрықша белгілері

Мемлекеттік бюджет жалпы қаржы категориясының шеңберінде болғанымен, оны өзгеше қылатын сипаттары бар. Ең алдымен, бюджет қатынастары бөлгіштік сипатқа ие, әрдайым ақша нысанында жүзеге асады және мақсатты ақша қорларын қалыптастырумен әрі пайдаланумен қатар жүреді.

Бюджеттік қор: материалдық көрінісі

Кез келген экономикалық категория сияқты, мемлекеттік бюджет өндірістік қатынастарды білдіреді және нақты материалдық нысанда көрінеді: бюджет қатынастары мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорында — бюджеттік қорда заттанады. Нәтижесінде қоғамдағы нақты бөлгіштік процестер мемлекеттің жұмылдыратын және пайдаланатын ақша қаражаттарының ағымында көрініс табады.

Бюджеттік қор — қоғамдық өнім мен ұлттық табыстың белгілі стадиялардан өткеннен кейін мемлекетке түсетін бөлігінің қозғалысын сипаттайтын объективті шарттасылған экономикалық нысан. Ол ұлғаймалы ұдайы өндіріс, әлеуметтік-мәдени қызметтер, қорғаныс және басқару қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталады.

Функциялар және басқарудағы рөлі

Экономикалық категория ретінде мемлекеттік бюджет жалпы қаржыға тән бөлу және бақылау функцияларын орындайды. Мемлекет қаржысының негізгі буыны ретінде бюджет бөлгіштік функция аясында бірқатар қосалқы функцияларды да жүзеге асырады.

Бюджет — мемлекеттің негізгі қаржы жоспары және құқықтық акт

Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы барлық негізгі экономикалық процестер бейнеленеді. Сондай-ақ онда басты қаржы институттары — салықтар, мемлекеттік шығыстар, мемлекеттік кредит, мемлекеттік қарыздар және басқа элементтер — шоғырланған түрде көрініс табады. Сондықтан бюджет мемлекеттің қаржы жоспары ретінде сипатталады.

Бюджет әдетте бір жылға жасалып, кірістер мен шығыстарды, сондай-ақ орталықтандырылған қаржы ресурстарының шешуші бөлігінің қозғалысын айқындайды. Елдің негізгі қаржы жоспарының көрсеткіштері Парламент жыл сайын қабылдайтын заңмен бекітіліп, міндетті түрде орындалуға жатады.

Қайта бөлудегі ауқым және әлеуметтік басымдықтар

Мемлекеттік бюджет — ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлудің негізгі құралы. Бюджеттің шығыс бөлігі арқылы ұлттық табыстың шамамен 30%, жалпы ішкі өнімнің 20%, жалпы қоғамдық өнімнің 10% бөлінеді және қайта бөлінеді.

Бюджет салааралық және аумақтық қайта бөлу үшін пайдаланылады: өндірістік күштерді ұтымды орналастыру, экономика мен мәдениетті көтеру, кешенді мақсатты бағдарламаларды қаржыландыру, ғылыми-техникалық әлеуетті арттыру, әлеуметтік дамуды жеделдету және халықтың ең аз қамтылған топтарын қорғау — осының барлығы бюджеттік саясаттың негізгі бағыттарына жатады.

Бюджеттік жоспарлау және бақылау

Қаржылық жоспарлау процесінде бюджет ұлттық шаруашылық салаларына және өндірістік емес сфера мекемелеріне елеулі ықпал етеді. Мемлекеттің ақша қорын қалыптастыру және пайдаланудың негізгі жоспары ретінде бюджет кәсіпорындармен, ұйымдармен және ұжымдармен тығыз байланысты.

Бюджеттік жоспарлау және бюджетті атқару барысында ұлттық шаруашылықтың қаржы-шаруашылық қызметіне бақылау жасалады. Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында ресурстарды жұмылдыру және пайдалану процесіндегі бюджеттік бақылаудың маңызы арта түседі.

Бюджет және бюджет құрылысы

Мемлекеттік органдар өз функцияларын орындауы үшін басқарудың барлық деңгейлерінде тиісті қаржы базасы болуы қажет. Осы мақсатпен елдерде аймақтардың шаруашылығын және әлеуметтік сферасын дамыту, әкімшілік-аумақтық бірліктерді абаттандыру, заң шығарушы билікті және басқару аппаратын ұстау сияқты міндеттерді қаржыландыратын бюджет тармақтарының желісі құрылады.

Бюджеттердің кірістері мен шығыстарын қалыптастыру және оларды теңестіру барысында заңмен реттелетін қаржылық өзара қатынастар пайда болады. Бюджет жүйесін ұйымдастыру қағидаттары, буындардың байланысы мен өзара қатынастарының нысандары және бюджет құқықтарының жиынтығы бюджет құрылысын құрайды.

Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі

Қазақстанның бюджет жүйесі унитарлық типпен сипатталады: Қазақстан — федералдық емес, Президенттік басқару нысаны және сайланатын Парламенті бар унитарлық мемлекет. Бюджет жүйесі экономикалық қатынастарға және тиісті құқықтық нормаларға негізделіп, әр түрлі деңгейлердегі бюджеттерді қамтиды.

Қазақстанда жиынтығында мемлекеттік бюджетті құрайтын республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттер дербес жұмыс істейді. Қаржы жылына арналған республикалық бюджет заңмен, ал жергілікті бюджеттер мәслихаттардың шешімдерімен бекітіледі.

Бюджет жүйесінің қағидаттары

Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі барлық бюджеттердің бірлігі, дербестігі, толықтылығы, нақтылығы және жариялығы қағидаттарына негізделеді.