Жалақы. туралы
Жалақы және сұраныс: неге ол маңызды?
Жалақы — тұтынушылар табысының негізгі бөлігін құрайтындықтан, тауарлар мен қызметтерге деген сұраныс көлеміне және бағалар динамикасына елеулі ықпал етеді. Сондықтан жалақының мәнін, оның деңгейі мен өзгеруін (динамикасын), сондай-ақ бәсекенің әртүрлі түрлері жалақыға қалай әсер ететінін түсіну экономикалық талдаудың өзегіне жатады.
Негізгі сұрақтар
- Жалақы деген не және ол қандай экономикалық мағынаға ие?
- Жалақы деңгейі мен динамикасы қандай факторларға тәуелді?
- Еңбек нарығындағы жетілген және жетілмеген бәсеке жалақыға қалай ықпал етеді?
Неге талдау күрделі?
Жалақы бір мезгілде әрі нарықтық жағдайларға (сұраныс пен ұсынысқа), әрі өндірістің нақты мүмкіндіктеріне (еңбек өнімділігіне, технологияға, ұйымдық деңгейге) сүйенеді. Осы себепті жалақыны тек «нарық бағасы» немесе тек «өндіріс шығыны» ретінде қарастыру жеткіліксіз.
Негізгі идея: жалақының табиғатын түсіндіру үшін еңбек пен жұмыс күші ұғымдарын ажырату маңызды.
Жалақының мәні: экономикалық теориядағы екі тұжырымдама
Экономикалық теорияда жалақының табиғатын түсіндіретін екі негізгі тұжырымдама қалыптасқан:
1) Жалақы — еңбек бағасы
Бұл көзқарас бойынша жалақының деңгейі мен динамикасы нарықтық факторлармен, яғни еңбекке деген сұраныс пен ұсыныспен анықталады.
2) Жалақы — жұмыс күші тауар ретінде бағалануы
Бұл ұстанымда жалақы еңбектің бағасы емес, өйткені еңбек тауар бола алмайды. Ал жұмыс күші тауар бола алады, сондықтан жалақы — осы тауардың бағасы және оның құнының ақшалай көрінісі.
Мұнда жалақыға әрі өндіріс жағдайлары, әрі нарықтық ауытқулар әсер етеді: сұраныс пен ұсыныс өзгерген кезде жалақы жұмыс күші құнынан бірде жоғары, бірде төмен болуы мүмкін.
Екі тұжырымдама да ағылшын саяси экономикасының классиктері А. Смит пен Д. Рикардо еңбектеріне сүйенеді.
Классиктер көзқарасы: Смит пен Рикардо
Адам Смит: «табиғи жалақы» ұғымы
А. Смит еңбек пен жұмыс күші арасындағы айырмашылықты толық ашып көрсете қойған жоқ. Оның пайымдауынша, еңбек «табиғи бағасы» бар тауар ретінде қарастырылады. Табиғи баға өндіріс шығындарымен, яғни жұмысшы мен оның отбасының тіршілігіне қажетті құнмен анықталады.
Смиттің тұжырымы: «табиғи жалақы» — жұмыс күшінің құны; жалақы мөлшері тіршілікке қажетті минимумға бейім.
Сонымен қатар Смит жалақы құрамында тарихи және рухани-мәдени элементтер бар екенін атап, осыған байланысты жалақы деңгейінде ұлттық айырмашылықтар болатынын түсіндірді.
Дэвид Рикардо: жалақы және халық өсімі
Д. Рикардо жалақы теориясын Т. Мальтустың халық өсімі туралы теориясымен байланыстырды. Бұл көзқарас бойынша жалақы ұзақ мерзімде халықтың табиғи өсіміне сәйкес күнкөріс заттарының минимумына ұмтылады.
Маркстік тұжырымдама: жалақы неге «еңбек бағасы» емес?
Маркстік тұжырымдамаға сәйкес, жалақы еңбек бағасы емес, өйткені еңбек — тауар емес, демек оның құны да болмайды. Ал жұмыс күші тауар бола алады, жалақы — осы тауардың бағасы әрі құнының ақшалай көрінісі.
Жұмысшы жалақы түрінде бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек мөлшерінің құнын алады. Бұл жерде еңбек толық төленгендей әсер қалдыруы мүмкін, өйткені жалақы жұмыс аяқталғаннан кейін беріледі және көбіне жұмыс уақытының ұзақтығымен өлшенеді.
К. Маркс жұмыс күшінің құны мен жалақыны күнкөріс заттарының тек физикалық минимумымен емес, күнделікті қажетті тұтыну заттарының құнымен анықтауға болады деп көрсетті. Жалақы мөлшері жұмыс күшінің құнына әсер ететін еңбек өнімділігіне, еңбек қарқындылығына және еңбектің күрделілігіне тәуелді.
Еңбек нарығында сұраныс пен ұсыныс тепе-тең болғанда, жалақы жұмыс күшінің құнына жақындайды.
Қазіргі батыс экономикалық ойы
Қазіргі батыс экономикалық ғылымында жалақыны көбіне еңбек бағасы ретінде түсіндіру басым. Мысалы, П. Самуэлсон мен У. Нордхаус жалақыны еңбек нарығындағы маңызды нарықтық категория ретінде сипаттайды. Жаңа классикалық бағыт өкілдері жалақының деңгейі мен динамикасын негізінен сұраныс пен ұсыныс арқылы түсіндіреді.
Номиналды және нақты жалақы
Номиналды жалақы
Номиналды жалақы — ақша түрінде төленетін жалақы. Оны жалдамалы қызметкер күндік, апталық немесе айлық еңбегі үшін алады.
Нақты жалақы
Нақты жалақы — жұмысшының тапқан ақшасына өзі және отбасы үшін қанша және қандай күнкөріс (тұтыну) заттарын сатып алуға болатынын көрсететін, сатып алу қабілетімен өлшенетін жалақы.
Негізгі айырмашылық: номиналды жалақы ақша сомасын көрсетсе, нақты жалақы — сол ақшаның сатып алу мүмкіндігін көрсетеді.
Жалақы нысандары және төлем жүйелері
Негізгі екі нысан
Мерзімді жалақы еңбек шығынының ұзақтығымен анықталады. Ол күндік, апталық және айлық ақы түрінде қолданылады.
Келісімді (кесімді) жалақы шығарылған өнім санына (орындалған жұмыс көлеміне) тәуелді.
Қосымша ынталандыру жүйелері
Өнеркәсібі дамыған елдерде негізгі нысандармен қатар еңбек өнімділігі мен қарқындылығын ынталандыруға, сондай-ақ шығармашылық қабілетті дамытуға бағытталған басқа да жүйелер қолданылады. Оларға келісімді-прогрессивті, кесімді-көтерме, көпфакторлы және өзге де жүйелер жатады.
Жалақы мөлшері көбіне еңбек өнімділігіне, өнім сапасына, шикізатты үнемдеуге, сондай-ақ жабдықты пайдалану коэффициенті сияқты көрсеткіштерге тәуелді болады.
Жалақы деңгейі мен динамикасы: не әсер етеді?
Бір елдің өз ішінде мамандықтар бойынша да, бір кәсіптің өзіндегі еңбек түрлері бойынша да жалақыда айтарлықтай айырмашылық болуы мүмкін. Сонымен бірге жалақы белгілі бір кезеңде экономиканың жағдайына қарай өзгеріп отырады. Өнеркәсібі дамыған елдерде, әдетте, номиналды жалақының өсуі байқалады.
Жалақы өндіріс жағдайына да, нарықтық конъюнктураға да тәуелді. Жалақыдағы айырмашылық ең алдымен өндіріс көлемі мен еңбек өнімділігі арқылы түсіндіріледі: алдын ала өндірілген өнім ғана бөлінеді, сондықтан өнімділік пен өндірістік мүмкіндігі жоғары экономикада жалақы деңгейі де жоғарырақ болады.
Бұл факторлардың өзара байланыста әрекет етуі еңбек өнімділігін сипаттайды және жалақының ұзақ мерзімді деңгейін айқындауға көмектеседі.
Еңбек нарығы және бәсеке: теория және өмір
Жетілмеген бәсекенің ықпалы
Еңбек нарығы — рыноктың ерекше түрі, онда бәсеке жиі жетілмеген сипатта болады. Бұл жалақының қалыптасуына институционалдық факторлардың, ұйымдық күштердің және келіссөз мүмкіндіктерінің әсерін күшейтеді.
«Таза» теорияның мақсаты
Дегенмен экономикалық талдау жиі құбылыстарды «таза» күйінде қарастырып, байланыстар мен тәуелділіктерді мүмкіндігінше дәл анықтауға ұмтылады. Бұл тәсіл жалақыны қалыптастыратын негізгі тетіктерді айқынырақ көруге мүмкіндік береді.
Ұсыныстың ерекше рөлі
Жалақының мөлшері мен динамикасына еңбекке деген ұсыныс ерекше әсер етеді. Жұмыс күшін сату — оның иесі үшін көп жағдайда өмір сүрудің бірден-бір көзі. Сондықтан жұмыс күшін ұсынушылар арасында өткір бәсеке қалыптасуы мүмкін, бұл жалақының деңгейіне де, жұмыс шарттарына да ықпал етеді.