Психологиялық кеңес берудің мақсаты
Кіріспе: уақыт, бақыт және адамның ішкі әлемі
Адам неғұрлым бақытты болған сайын, уақыт соғұрлым қысқа болып көрінеді.
Көпшілікті бақытты етуден артық мәртебелі әрі тамаша бақыт жоқ.
Психологиялық кеңес беру — адамның өмірлік қиындықтарына жауап іздеуіне көмектесетін кәсіби қолдау. Ол жеке тұлғаның ішкі ресурстарын ашуға, қарым-қатынас мәдениетін жақсартуға және шешім қабылдау қабілетін күшейтуге бағытталады.
Психологиялық кеңес берудің мақсаты мен міндеттері
Негізгі мақсат
Клиентпен әңгімелесу арқылы психологиялық көмектің қажетті екенін дәлелдеу және психологтың проблеманы түсіндіруге, шешу жолдарын көруге, сондай-ақ әлеуметтік ортадағы қарым-қатынасты реттеуге көмектесе алатынына сенімділік қалыптастыру.
Тиімділіктің маңызды белгісі — клиенттің қанағаттануы. Алайда нәтиже көбіне мәселенің күрделілігіне және клиенттің ішкі дайындығына тәуелді.
Негізгі міндеттер
- Клиенттің шағымын нақтылау және мәселенің мәнін анықтау.
- Клиенттің жағдайға қатысты түсінігін кеңейту, баламалы көзқарастар ұсыну.
- Шешім жолдарын бірлесіп іздеу және нақты қадамдарды келісу.
- Эмоциялық кернеуді азайту немесе оны қауіпсіз түрде өңдеуге көмектесу.
- Клиенттің жауапкершілік сезімін күшейту: өзгеріс — ең алдымен клиенттің таңдауы мен еңбегі.
Психокоррекция: кеңес берумен байланысты ұғым
Психологияда жеке адамның психологиялық қасиеттері мен таным процестерін дамытуға және түзетуге арналған әдістер мен технологиялар кешені психокоррекция деп аталады. Бұл жұмыс баланың жас ерекшелігіне, отбасы ахуалына, мектептегі бейімделуіне байланысты әртүрлі бағытта ұйымдастырылады. Психологиялық кеңес беру тәжірибесінде психокоррекциялық тәсілдер жиі қатар қолданылады.
Кеңес берудің қолданылу салалары
Психологиялық кеңес беру көптеген салада ұйымдастыру формаларының бірі ретінде қарастырылады. Әсіресе білім беру жүйесінде және әлеуметтік ортада кеңес беру ең жиі мектеп оқушыларына, ата-аналарға және жеке тұлғалық немесе отбасылық мәселемен келген адамдарға бағытталады.
Білім беру ортасы
- Мектепке дейінгі кезең және бастауыш сыныптағы бейімделу.
- Жеткіншектердің жас ерекшелік дағдарыстары мен мінез-құлық қиындықтары.
- Оқушы–ата-ана–мектеп арасындағы өзара түсіністікті күшейту.
Отбасы және жеке өмір
- Жас жұбайлармен жұмыс және некеге дейінгі кеңес беру.
- Отбасылық жанжалдар, ажырасу кезеңіндегі психологиялық қолдау.
- Өзіндік бағалау, ішкі сенімдер, қарым-қатынас стилі сияқты тұлғалық мәселелер.
Маңызды нюанс: кеңес әрдайым “жеңілдік” әкелмеуі мүмкін
Кейде кеңес беруден кейін клиент өзін жеңіл сезінеді, үміті күшейеді. Бірақ кей жағдайда, мәселені терең талдау нәтижесінде, клиент жауапкершілікті көбірек сезініп, эмоциялық тұрғыдан ауыр әсер алуы мүмкін. Бұл — процестің табиғи бөлігі: себептерді түсіну және өз үлесін мойындау бірден оңай болмайды, алайда ол ұзақ мерзімді тұрақтануға негіз қалайды.
Кеңес берудің өзегі: тыңдау, түсіндіру, жауапкершілікті бөлу
Мұқият тыңдау — терапиялық фактор
Көп адамның шынайы қиындығы — ішіндегісін ешкімге айта алмауы. Кеңес берушінің мұқият тыңдауы, түсінуге ұмтылуы және қауіпсіз қарым-қатынас орнатуының өзі оң өзгерістерге бастайды.
Әңгімелесу әдісі
Кеңес беру барысында ең жиі қолданылатын тәсіл — әңгімелесу. Оның мақсаты — шешімі табылмай тұрған мәселенің мәнін нақтылау және клиентпен бірлесіп шығу жолдарын іздеу.
Кеңес берудің этикалық өзегі: психолог клиенттің өміріндегі оқиғаларға толық жауапкершілікті өз мойнына алмайды, керісінше клиенттің таңдау жасау қабілетін күшейтеді.
Клиенттің өз жағдайын дұрыс бағаламауы немесе кеңесті бірден қабылдамауы мүмкін. Уақыт өте келе кеңес мазмұны ашылып, жаңа түсініктер орнығады. Егер жұмыс жалғасса, психолог кей тұстарды қайта түсіндіріп, қабылдауды жеңілдететін тіл мен дәлелдерді таңдауы қажет.
Екінші лекция: психологиялық қызметтегі кеңес берудің рөлі
Басқаларды бақытты етуге тырыса отырып, өз бақытымызды да табамыз.
Қазақтар сондай сүйкімді, сондай байырғы әрі қарапайым. Оларды көргенде не болғанымды білмей кетемін.
Әртүрлі кәсіби мамандар — психологтар, мектеп және әлеуметтік қызметкерлер, жоғары оқу орнындағы кеңесшілер, өндірістегі кадр мамандары — клиенттің психикалық бағдарлары мен мінез-құлқында өзгеріс тудыру үшін әңгімелесу мен кеңес беру тәсілдерін қолданады. Атауы әртүрлі болғанымен, олардың ортақ өзегі — индивидпен тікелей әрі жүйелі жұмыс.
“Кеңес беру” және “психотерапия” ұғымдарының арақатынасы
Бұрын “кеңес беру” үстіртін және қысқа байланыстарды білдірсе, “психотерапия” жеке тұлғаны терең өзгертуге бағытталған ұзақ процес ретінде түсіндірілді. Дегенмен тәжірибе көрсеткендей, пәрменді әрі нәтижелі кеңес беру көп жағдайда пәрменді психотерапиядан айқын бөлінбейді. Сондықтан бұл екі термин белгілі контексте бірін-бірі алмастыра алады.
Кеңес беру әдістері қай салаларда ерекше маңызды?
Баланың дамуын зерттеу клиникасы
Бейімделу қиындықтары бар балалармен (әсіресе жасөспірімдермен) және олардың ата-аналарымен жұмыста психотерапиялық және кеңестік тәсілдер кеңінен қолданылады. Қысқа кездесулер жиі диагностикалық сипатта болады, ал 5–9 сеанс аралығы көбіне мінез-құлықты өзгерту мен қолдаудың негізгі кезеңіне айналады. Ұзақ емдеу жағдайларында (10+ сеанс) кеңес беру клиникалық жұмыстың маңызды бөлігін құрайды.
Студенттер ортасындағы кеңес беру
Жоғары оқу орындары мен колледждерде жеке тұлғалық және эмоциялық бейімделу мәселелерін шешуде кеңес беру ең жиі қолданылатын әдістердің бірі. Студент ересектікке жақындаған сайын, мәселені шешудің ұтымды жолы ретінде кеңес беру мен психотерапияның рөлі арта түседі.
Ересектерге арналған психогигиеналық қызмет
Ересектерге көбіне жекелеген психологтар мен психиатрлар кеңес береді. Соңғы жылдары ерлі-зайыптылардың бейімделу мәселелеріне арналған қызметтер көбейіп келеді. Қысқа кеңес (1–2 сеанс) некеге дейінгі сұрақтарды қамтуы мүмкін, ал қалыптасқан отбасылық қиындықтарды шешу үшін ұзақ терапевтік жұмыс қажет болады.
Әлеуметтік жұмыс және өндіріс
Әлеуметтік жұмыста кеңес беру қаржылық және медициналық көмектен бөлек, күйзелісті азайту мен бейімделу жолдарын табуға бағытталған негізгі компоненттердің бірі. Өндіріс саласында кеңес беру ұзақ уақыт назардан тыс қалғанымен, кейінгі зерттеулер ұжымдағы әлеуметтік-эмоциялық ахуалдың өнімділікке тікелей әсер ететінін көрсетті. Сондықтан кәсіби кеңес беру өндірісте де маңызын арттыра бастады.
Қорытынды идея
Кеңес беру — тек “ақыл айту” емес. Бұл — мұқият тыңдау, түсіндіру, жауапкершілікті тең бөлу, нақты өмірлік жағдайға сай шешімдерді бірлесіп құрастыру мәдениеті. Ол білім беру жүйесінде де, отбасылық кеңістікте де, әлеуметтік қызметте де, өндіріс пен ұйымдарда да адамның бейімделуін күшейтетін пәрменді кәсіби құрал ретінде көрінеді.
Пайдаланылатын әдебиеттер
Негізгі
- Анастази А. Психологическое тестирование. В 2 т. М., 1982.
- Кристофер Э., Смит Л. Тренинг лидерства. Питер, 2001.
- Семья в психологической консультировании. М., 2004.
- Абрамова Г.С. Практическая психология. М., 2001.
- Абрамова Г.С. Психологическое консультирование. М., 2001.
Қосымша
- Диагностическая и коррекционная работа школьного психолога. Под ред. И.В. Дубровиной. М., 1987.
- Көмекбаева Л.К. Психологиялық қызметті ұйымдастыру. А., 2003.
- Леонова Л.Б. Психологическая диагностика и регуляция функциональных состояний учащихся. М., 1990.
- Майерс Д. Социальная психология. Питер, 1998.
- Психологические тесты для деловых людей. Под ред. Литвинцевой. М., 2000.
- Психологические тесты. В 2-х томах. М., 2000.
Екінші лекцияға арналған әдебиеттер
Негізгі
- Алдамуратов. Жантану негіздері. А., 2001.
- Андреева Г.М. Социальная психология. М., 1980.
- Батаршев А.В. Тестирование — основной инструментарий практического психолога. Ростов-на-Дону, 2000.
- Бадмаев Б.Ц. Методика преподавания психологии. М., 2003.
- Бектенгалиева С.Х., Ядгарова Н.Қ. Балабақшада психологиялық қызмет жұмысын ұйымдастыру. А., 2003.
- Битянова М. Практическая психология. М., 1996.
- Выготский Л.С. К вопросу о динамике детского характера. М., 1983.
- Валиева М. Білім беру технологиялары. А., 2002.
- Дубровина И.В. Положение о школьной психологической службе. М., 1985.
Қосымша
- Психодиагностические методы. Под ред. А.А. Карелиной. М., 2000.
- Психологическая диагностика. Под ред. Г.М. Гуревича. М., 1981.
- Практическая психология в тестах. Сост. С. Римский, Р. Римская. М., 1996.
- Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании. М., 1996.
- Столяренко Л.Д. Основы психологии. М., 1997.
- Тесты, тесты, тесты. Под ред. М. Мацковского. М., 1990.
- Шеврандин Н.И. Социальная психология в образовании. М., 1995.