ЖАЛПЫ ПАТОГЕНЕЗ
Патогенез туралы ілім және оның маңызы
Мал дәрігері үшін аурудың этиологиясын (себептерін) ғана білу жеткіліксіз. Аурудың қалай пайда болып, қалай дамитынын түсіндіретін патогенезді де зерттеу қажет.
«Патогенез» ұғымы грек тіліндегі pathos (зардап шегу, ауру) және genesis (шығу тегі) сөздерінен шыққан. Яғни патогенез — мал ауруының пайда болу механизмі, дамуы, барысы және ақыры туралы ілім.
Негізгі ой: Этиология «неге?» деген сұраққа жауап берсе, патогенез «қалай?» және «неге дәл осылай?» дегенді ашады.
Этиология мен патогенездің байланысы
Этиология мен патогенез бір-бірімен тығыз байланысты. Патогенезді нақтылау аурудың мәнін және оның ақырғы нәтижесін толық түсінуге мүмкіндік береді. Алайда ауруды зерттеудегі ең күрделі мәселелердің бірі — патогенез.
Инфекциялық аурулардың көпшілігінде себепші агент белгілі болғанымен, оның организмге әсер ету механизмі кейде жеткілікті анықталмаған, тіпті мүлде белгісіз болуы мүмкін.
Патогенезді талдағанда туындайтын негізгі сұрақтар
- Аурудың дамуында этиологиялық фактордың рөлі.
- Аурудың пайда болуы мен барысында организм реактивтілігінің маңызы.
- Жалпы және жекелей өзгерістердің мәні және олардың өзара байланысы.
- Патогенездің негізгі буындары және себеп–салдар байланыстары.
- Функционалдық және морфологиялық өзгерістердің мәні және олардың өзара ықпалдасуы.
- Аурудың дамуы үшін жүйке жүйесі функциясының маңызы.
Этиологиялық фактор әсерінің үш типі
1) Қысқа уақыттық әсер
Себеп қысқа мерзім әсер етеді (жоғары температура, жарақат, электр тогы, сәуле энергиясы және т.б.). Мұнда аурудың дамуы фактордың күшіне, ұзақтығына және сипатына тәуелді.
2) Ұзақ сақталатын әсер
Фактор организмде ұзақ болады да, тітіркендіргіш әсері сақталғанша ауру да созылады. Мысалы, ішек гельминттері. Паразиттер жойылғаннан кейін ауру бәсеңдейді немесе тоқтайды.
3) Процесс бойы сақталатын әсер
Фактор бүкіл патологиялық процесс бойы сақталады, бірақ организм оны тежейтін өзгерістер қалыптастыруы мүмкін. Мысалы, микроб енгенде оған қарсы антиденелер түзіледі.
Этиологиялық фактордың рөлін бағалағанда, әр ауруда себеп–салдардың ауысу сипатын ескеру қажет: бастапқы себеп кейіннен салдарға айналып, жаңа себептерді туындатуы мүмкін.
Реактивтілік, резистенттілік және гомеостаз
Организмнің реактивтілігі мен резистенттілігі (қарсы тұру қабілеті) аурудың пайда болуы мен барысында үлкен рөл атқаратыны дәлелденген. Реактивтілік ішкі ортаның тұрақтылығын сақтауға, яғни гомеостазға тікелей байланысты.
Организмнің жауап қайтару реакциясының сипаты көп жағдайда жүйке жүйесінің функционалдық күйімен анықталады.
Патогенездің негізгі буыны, жетекші буыны және «тұйық шеңбер»
Негізгі буын
Патогенездің барлық буындарын өрістететін шешуші құбылысты немесе процесті негізгі буын деп атайды. Мысалы, қан кетуде негізгі буын — қан айналым көлемінің азаюы және соған байланысты оттегінің жетіспеушілігі (гипоксемия).
Жетекші буын
Негізгі буынмен қатар жетекші буын да ажыратылады. Әртүрлі процестерде негізгі буын біркелкі болмауы мүмкін, бірақ кейбір жетекші факторлар көптеген ауруларға ортақ: оттегінен ашығу, зат алмасудың бұзылуы және т.б.
«Тұйық шеңбер» (вицеозды цикл)
Ауру себеп–салдар қатынастары арқылы өзіндік ішкі заңдылықпен дамиды. Кейде патологиялық құбылыстар бірін-бірі күшейтіп, күрделі өзара әрекеттесу тудырады: бір құбылыс екіншісін, ол үшіншісін туындатады, ал соңғысы бастапқы өзгерісті күшейтеді. Мұндай құбылыс «тұйық шеңбер» деп аталады.
Клиникалық мәні: дәрігер негізгі буынды тауып, себеп–салдар байланысын анықтаса, тиімді патогенетикалық ем қолдануға және негізгі өзгерісті қалпына келтіруге мүмкіндік туады.
Морфологиялық және функционалдық өзгерістердің арақатынасы
Соңғы жылдары патологиялық өзгерістердің молекулалық деңгейде пайда болуы мүмкін екендігі дәлелденді. Мұны көбіне арнайы зерттеу тәсілдері арқылы ғана байқауға болады.
С. С. Вайль (1954) пікірінше, патология жағдайында орган функциясы бұзылып, бірақ морфологиялық өзгерістер айқын көрінбейтін жағдайлар да кездеседі. Сонымен қатар бір органның әртүрлі құрылымдарының оның функциясы үшін маңызы бірдей емес.
Тура пропорционалдық әрдайым сақталмайды
Вирхов ұсынғандай, морфологиялық және функционалдық өзгерістер әрдайым тура пропорционал бола бермейді: функция ертерек бұзылып, құрылымдық өзгеріс кейінірек байқалуы мүмкін (немесе керісінше).
Форма мен мазмұнның бірлігі
Ф. Энгельстің форма мен мазмұнның бірлігі туралы қағидасына сәйкес, морфологиялық және физиологиялық құбылыстар — өзара себепші әрі өзара шарттас.
Жүйке жүйесі және нейрогуморалдық реттелу
Ауру патогенезінде организмнің орталық жүйке жүйесі мен ішкі ортасы арасындағы қарым-қатынастың бұзылуы үлкен орын алады.
Патологиялық процестердің дамуында парабиоз күйі (Н. Е. Введенский), доминанта механизмі (А. А. Ухтомский), қалдық реакциясы (В. Д. Сперанский) және жүйке жүйесінің басқа да қасиеттері маңызды рөл атқарады. Сондықтан жүйке жүйесі функциясының өзгеруі аурудың пайда болуы мен дамуында ерекше мәнге ие.
Гуморалдық механизмдер
Реттелудің аса маңызды буындарының бірі — гуморалдық механизмдер, әсіресе нейро-эндокриндік және эндокриндік жүйелер арқылы іске асатын ықпалдар.
Ауру тудыратын агенттердің ену орны және таралу жолдары
Әртүрлі аурулардың патогенезінде ауру тудыратын агенттердің организмге енетін орны мен таралу жолдарының маңызы зор.
Организмде әсер ету және таралу тәсілдері
- Жалғасу және жанаса отырып жайылу.
- Тамыр жүйелері арқылы өту (қан, лимфа).
- Жүйке талшықтары арқылы таралу.
Гематогендік (гуморалдық) жол
Инфекция қоздырғыштары тамыр арнасына түсіп, қан арқылы таралғанда гематогендік жол іске асады.
Нерв арқылы таралу
Жүйке талшықтары арқылы таралу құтыру вирусына және сіреспе токсикозына тән.
Агенттің таралуын тек тамырлар мен нервтердің анатомиялық бағытымен ғана түсіндіру жеткіліксіз. Тітіркендіргіштер тамыр рецепторларымен, нерв орталықтарымен, сондай-ақ қан және лимфамен күрделі өзара байланысқа түсіп, таралу мен жалпы әсерді айқындайды.
Аурудың жалпы патогенетикалық механизмі
Аурулар қаншалықты алуан түрлі болғанымен, патогенезді талдағанда олардың дамуы мен барысынан ортақ механизмдерді байқауға болады. Шындығында, кез келген аурудың негізі типтік патологиялық процестерден тұрады.
Әр ауруға тән екі бағыт
Бейімделу (қорғаныш) реакциялары
Организм зақымдаушы ықпалға жауап ретінде тұрақтылықты сақтауға, қалпына келуге және бейімделуге ұмтылады.
Патологиялық өзгерістер
Патогенді агенттер органдарды тікелей зақымдап, немесе алдымен функционалдық бұзылыстар туғызып, кейін нейрогуморалдық реттелуді бұзуы мүмкін.
Жиі бұзылатын жүйелер мен байланыстар
- Органдар мен жүйелердің арнайы функцияларының бұзылуы.
- Қан айналысының бұзылыстары.
- Нерв трофикасының бұзылыстары.
- Эндокриндік бездер функциясының бұзылыстары.
Жалпы патогенетикалық механизмдерді талдауда алдымен осы жағдайда патологиялық өзгеріске не жататынын және қорғаныш шараларының қандай екенін ажырату маңызды. Бұдан кейін нақты қорғаныш механизмдерін, бейімделу мен қалпына келуді, сондай-ақ патологиялық өзгерістің даму механизмін зерттеу қажет.
Кортико-висцералды теорияға қысқаша шолу
Қазіргі кезде кейбір аурулардың патогенезін түсіндіруде кортико-висцералды теория қолданылады. Бұл көзқарас Сеченов, Павлов, Введенский, Быков және басқа да ғалымдардың рефлекторлық теориясына негізделген.
Мәтін редакцияланды: терминдер біріздендірілді, грамматикасы түзетілді, мазмұн құрылымдалып, негізгі тұжырымдар визуалды түрде ерекшелендірілді.