СЫРЫМБЕТҰЛЫ ХАНГЕЛДІ
Сырымбетұлы Хангелді туралы
Сырымбетұлы Хангелді (1688–1763) — жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен әйгілі батырлардың бірі. Ол Ұлы жүздің Албан тайпасының Әлжан руынан шыққан.
Есімінің айтылуы
Көнекөз қариялар мен батырдың бүгінгі ұрпақтарының айтуынша, оның есімі Хангелді емес, Қангелді болған. Аңыз-әңгімеге қарағанда, сәби дүниеге келгенде «қан шеңгелдеп» туғандықтан, халық дәстүрімен оған «Қан келді» деп ат қойылған.
Ерлік жолы және қолбасшылық
Хангелді өз дәуірінде аты алысқа кеткен батыр болған. Ол Ұлы жүздің ақылман, білікті адамдарымен араласып, ел ісіне қатысқан, ал жаужүрек батырлармен үзеңгілес жүріп, қол бастап, жауға қарсы шыққан.
Шайқастардағы ерлігі
Аягөз бен Тесіктес өңірлеріндегі жоңғарлармен болған ұрыстарда ерекше көзге түскені айтылады. Сондай-ақ атақты Аңырақай шайқасына қатысқан.
Әулетінің жауға қарсы тұруы
Жоңғар басқыншылығына қарсы күресте Хангелді әкесімен тізе қосып соғысқан. Оның үлкен ұлы Тілеуке мен немересі Райымбек те жауға шапқан, екеуі де ел таныған батыр атанған.
Райымбек батырдың есімі бүкіл албанға ұран болғаны айтылады.
Ел ісі және тарихи хаттар (1733–1734)
Сол дәуірдің саяси ахуалына сай, Хангелді батыр Ұлы жүз қазақтарының Ресейге қосылуына қатысты мәселеде ел ағаларымен бірге елеулі рөл атқарған.
1733 жылғы хат
1733 жылы Төле би, Сатай және Бөлек батырлармен бірге Ресей империясының қол астына қарауға тілек білдіріп, патшайым Анна Ивановнаның атына хат жазған. Бұл хатты Аралбай батыр мен Оразгелді батыр жеткізгені айтылады.
1734 жылғы хат
Бір жылдан кейін, 1734 жылы патша атына жазылған екінші хатты Петерборға тікелей Хангелді мен Төле бидің немере інісі Айтбай апарған.
Аңыз-дерек және бітімгерлік сапарлар
Абылай сұлтанды босату туралы дерек
Ел аузындағы әңгімелерде Абылай сұлтан жоңғар қолында тұтқында болған кезде, оны босатуға Төле би бастап барған тоқсан адамның ішінде Хангелді де болғаны айтылады.
Еларалық келісім жұмыстары
Қолбасшылық даңқы артқан кезеңде Хангелді еларалық бітімгерлік істерге де араласқан. Деректерде оның Жауғаш батырмен бірге Қытайдың шекара әкімшілігіне барғаны көрсетіледі.
Түйін
Сырымбетұлы Хангелді — жоңғар шапқыншылығы дәуіріндегі күрескер батыр ғана емес, ел тағдыры таразыға түскен кезеңдерде саяси шешімдер мен бітімгерлік бастамаларға да атсалысқан тарихи тұлға.