Ресейдің қол астындағы қазақтарға жүргізген саясаты
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар: себептері, мақсаттары және тарихи сабақтары
Төмендегі шолу XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басына дейінгі ірі ұлт-азаттық қозғалыстарды салыстыра отырып береді: олардың шығу себептері, қойған мақсаттары, күрес сипаты, жетекшілері, барысы, нәтижесі мен тарихи маңызы.
Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс
Хронологиялық уақыты: 1753—1802 жж. (күрес барысы шамамен 14 жылға созылды)
Шығу себептері
- Шекара шебінің ішкі жағына уақытша өткен қазақтарға қойылатын талаптардың қатайуы.
- Даладағы әскери іздестірулердің тоқтатылмауы.
- Нұралы хан мен оның төңірегіндегілердің беделінің төмендеуі.
Мақсаты мен сипаты
- Ғасырлар бойы қалыптасқан жерді пайдалану жүйесін қалпына келтіру.
- Орал казак әскерлерінің қазақ жерін басып алуын тоқтату.
- Кіші жүзде Нұралы хан мен сарай ақсүйектерінің озбырлығына шек қою.
- Патшалық Ресейдің орталық отаршыл саясатына қарсы бағытталған қозғалыс.
Барысы
Көтеріліс ұзаққа созылып, әр кезеңде қарқыны өзгеріп отырды. Отаршыл билік жойған хандық басқаруды қайта қалпына келтіруге ұмтылыс байқалды.
Нәтижесі
Жеңілістің негізгі себептері: ұйымшылдықтың әлсіздігі, нақты бағдарламаның болмауы, қозғалыстың стихиялы сипаты, сондай-ақ билер мен старшындардың бір бөлігінің сатқындығы және күрестегі тұрақсыздық.
Маңызы мен салдары
Ішкі қайшылықтарына қарамастан, көтеріліс ұлт-азаттық сипат алып, прогрестік маңызға ие болды. Хан өкіметінің үстемдігін біржолата әлсіретуге ықпал етті және қазақ тарихындағы маңызды оқиға ретінде бағаланады.
1836–1838 жылдардағы халық-азаттық көтеріліс (Ішкі Орда)
Хронологиялық уақыты: 1836–1838 жж.
Шығу себептері
- Ақшалай салықтың өсуі және алым-салық түрлерінің көбеюі.
- Жер мәселесінің ушығуы.
- Жәңгір ханның әділетсіздігі мен қаталдығы.
- Ресей билігінің қазақтарға жүргізген отаршыл саясаты.
Мақсаты мен сипаты
- Хан озбырлығына шек қою.
- Шаруалар жағдайын жақсарту.
- Жер мәселесіндегі отаршыл саясатты өзгерту.
- Әскери бекіністер салынуын тоқтату.
- Халық-азаттық сипаттағы қозғалыс.
Барысы
- 1833–1836 жж.: көтерілістің алғышарттарының қалыптасуы.
- 1837 ж.: көтерілістің күшеюі, патша жазалаушы әскерлерімен қақтығыстар.
- 1837 ж. желтоқсан – 1838 ж. шілде: күштің әлсіреуі және жеңілу кезеңі.
Нәтижесі
Негізгі себептер: алдын ала мұқият ұйымдастырылмауы, айқын бағдарламаның болмауы, қозғалыстың жергілікті әрі шашыраңқы сипаты. Соған қарамастан, Жәңгір хан бірқатар талаптарды ішінара орындауға мәжбүр болып, алым-салықты белгілі дәрежеде жеңілдетті.
Маңызы мен салдары
- XIX ғасырдың 30-жылдарындағы ірі әлеуметтік-ұлттық қозғалыстардың бірі болды.
- Отаршылдыққа қарсы бағытталды, салыққа шек қоюға әсер етті.
- Патша үкіметі қазақ старшындарымен санасуға мәжбүр болды.
- Ішкі Ордада хан билігінің әлсірегенін айқындады.
- Әртүрлі халықтардың қанаушыларға қарсы бірлесіп күресуіне алғышарт қалыптастырды.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс
Хронологиялық уақыты: 1837–1847 жж.
Шығу себептері
Ресей империясының қазақ даласында хандық билікті жоюы, шекаралық өңірлерде жаңа бекіністер салуы, қазақ жерін күштеп тартып алуды жалғастыруы және қоғамдағы әлеуметтік қатынастардың шиеленісуі.
Мақсаты мен сипаты
- Абылай хан тұсындағы аумақтық тұтастықты қалпына келтіру.
- Ресей құрамына кірмеген қазақ жерлерінің тәуелсіздігін сақтау.
- Әскери отарлауға, Ресей бодандығына және Қоқан бектерінің озбырлығына қарсы азаттық күрес.
Барысы
- 1837 ж., қараша: Петропавлдан шыққан Ақтау бекінісінің казактарына алғашқы шабуыл жасалды.
- 1838 ж., 26 мамыр: Ақмола бекінісіне шабуыл жасалып, бекініс өртелді.
- 1838 ж., күзінен: қозғалыс Кіші жүзге тарады, би Жоламан Тіленшіұлы қосылды.
Нәтижесі
Жеңілу себептері: қазақ руларының бір тудың астына біріге алмауы, кейбір ру басыларының дербес билікке ұмтылысы, билеуші топ өкілдерінің бір бөлігінің патша үкіметін жақтауы, сондай-ақ Ресей, Қоқан және Бұхармен күресте күш теңдігінің болмауы.
Маңызы мен салдары
Қозғалыс халықтың ұлттық санасының өскенін көрсетті. Кенесары мен оның серіктерін жоюға қатысқан қырғыз манаптары патша үкіметі тарапынан марапатталды — бұл отарлық биліктің аймақтық күштерді өз мүддесіне пайдаланғанын аңғартады.
Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс
Хронологиялық уақыты: XIX ғасырдың екінші жартысы
Шығу себептері
1817 жылдан бастап салына бастаған бекіністерден жасақтар жиі шығып, бейбіт елді шауып, алым-салық жинауды күшейтті.
Мақсаты мен сипаты
- Хиуа мен Қоқан хандықтарының езгісін тоқтату.
- Ресейдің отаршыл саясатына қарсы тұру.
- Ұлт-азаттық көтеріліс сипатында болды.
Барысы
- 1838 ж.: Кенесары сарбаздарымен бірге Созақ қамалын қоршауға қатысты.
- 1842 ж., күз: Хиуаның ірі бекінісі Бесқаланы қиратып, комендант Бабажанды өлтірді.
- 1843 ж.: Қуандария бойындағы хиуалық қамалды талқандады.
- 1845 ж.: қамалды қалпына келтіруге жіберілген екі мың хиуа жасағын жеңді.
- 1853 ж.: орыс әскерлері Ақмешітті басып алып, Сырдария әскери желісі құрылды.
Нәтижесі
Жеңілуінің басты себебі — қозғалыстың жеткілікті ұйымдастырылмауы және қару-жарақ теңсіздігі: зеңбірек пен мылтықпен жарақтанған патша әскеріне қарсы қазақ жасақтарының мүмкіндігі шектеулі болды.
Маңызы мен салдары
Қозғалыс патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталды. Кей кезеңдерде қазақтар мен орыс әскерлері арасында өзара түсіністік белгілері байқалғанымен, көтерілістен кейін Жанқожа халықтан оқшауланып, би қызметімен шектелді; кейін жауларының опасыздығынан қаза тапты.
1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс
Хронологиялық уақыты: 1916 ж. (шілде айының бас кезі)
Шығу себептері
- Жердің тартып алынуы (қоныстандыру саясаты).
- Салықтар мен алымдардың көбеюі.
- Еңбекші халықтың феодал-бай топ тарапынан қанауының күшеюі.
- Ұлттық араздықтың өршітілуі.
- Соғысқа байланысты тұрмыстың күрт нашарлауы.
- 19–43 жас аралығындағы ер азаматтарды «қара жұмысқа» алу туралы жарлық.
Мақсаты мен сипаты
- Қазақ халқының ұлттық және саяси тәуелсіздігіне ұмтылу.
- Отарлауға және империалистік саясатқа қарсы қозғалыс.
Барысы
- Феодалдық басшы топтар мен жергілікті әкімшілік жарлықты қолдады.
- Революцияшыл топтар «қара жұмысқа» барудан бас тартып, халықты көтеріліске шақырды.
- Либералдық-демократиялық зиялылар (Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов) патша үкіметімен ымырашыл бағыт ұстанды.
Нәтижесі
Жеңілу себептері: қозғалыстың бытыраңқылығы, басқарудың әлсіздігі, қару-жарақтың жеткіліксіздігі, алдын ала белгіленген жоспардың болмауы және патша үкіметінің руаралық, ұлтаралық, діни қайшылықтарды шебер пайдалануы. Ұлттық зиялылар арасында да толық бірлік болмады.
Маңызы мен салдары
- Қазақ халқының саяси және әлеуметтік санасы өсті.
- Қазақстан халықтары ұлттық мүдделердің ортақтығын тереңірек ұғынды.
- Қозғалыс барысында басқару құрылымдары мен қарулы жасақтар ұйымдастырылды.
- Ресей империясындағы азаттық күрестің ең жоғары шегіне айналды.
- Отарлау саясатына қарсы күресе алатын күш бар екенін дәлелдеді.
- 3 мың адам жауапқа тартылып, 201-і өлім жазасына кесілді; 161-і каторгаға айдалды.
- Жүздеген ауыл тоналып, өртеліп, жазықсыз адамдар атылды.
Қорытынды байлам
Бұл көтерілістердің барлығы отаршыл қысым, жерден айырылу, салық ауыртпалығы және саяси құқықтардың шектелуі сияқты ортақ факторлардан туындады. Ұйымдасу деңгейі мен күш теңсіздігі көптеген қозғалыстардың жеңілуіне әкелгенімен, олардың тарихи маңызы — ұлттық сананы күшейтіп, азаттық идеясының сабақтастығын сақтап қалуында.