Жаңа заман философиясы
Ренессанстың ықпалы және Жаңа заманның интеллектуалдық бетбұрысы
Жаңа заман философиясы мен мәдениетінің қалыптасуына Ренессанс (Жаңғыру) дәуірі ерекше ықпал етті. Бұл кезеңде білім қарқынды дамып, антикалық мәдениет қайта жаңғырды, жаратылыстану ғылымдары дербес бағыт ретінде орныға бастады.
XVI—XVII ғасырларда жаратылыстанымдық және математикалық ғылымдар белсенді дамыды. XVII ғасырға қарай классикалық механика қалыптасып, жаратылыстанымдық ғылымдардың эксперименттік негізі орнықты. Осы өзгерістер философия мен ғылымның арақатынасын анықтауды көптеген ойшылдар үшін өзекті міндетке айналдырды.
Философия мен ғылым арасындағы шекара
Дәл осы Жаңа заман тұсында ғылым алдыңғы орынға шығып, діннің қоғамдық беделі мен мәдени кеңістіктегі ықпалы біртіндеп шеткері аймаққа ығыса бастайды. XVII ғасыр ғылыми рационализмнің қалыптасу дәуірі ретінде сипатталады.
Философ-рационалистер Р. Декарт пен Г. Лейбниц, философ-эмпиристер Дж. Локк пен Д. Юм, сондай-ақ трансценденталист И. Кант философия мен жаратылыстану арасындағы шекараны айқындау (демаркациялау) мәселесіне қайта-қайта оралды.
Негізгі тезис
Жаңа заманда білімнің мәртебесі өзгерді: әлемді түсіндіруде ғылыми әдіс шешуші өлшемге айналып, философия өз тәсілдерін соған сәйкес қайта құруға мәжбүр болды.
Ф. Бэкон және жаңа философияның әдіснамасы
Дінді сынға алып, табиғатты эксперимент арқылы зерттеуді негіздеген және әлемді игеруде рационализмді уағыздаған Жаңа заман философтарының қатарында Ф. Бэкон, Т. Гоббс, Р. Декарт және басқа ойшылдар болды.
Бэкон ұсынған принциптер
- Табиғатты зерттеудегі объективтілік.
- Ғылыми және философиялық әдістің өзіндік құндылығы.
- Табиғатқа қатысты технологиялық үстемдік идеясы.
- Табиғи әлемді танудағы индуктивті әдіс.
Бэконның ойынша, ғылым адамның табиғатқа үстемдігін қамтамасыз етіп, бақытты қоғам құруға алғышарт жасайды. Алайда мұның өзі философияның таным жолындағы қалыптасқан гносеологиялық схемалар мен стереотиптерден арылуын талап етеді.
«Идолдар» туралы ілім
Бэкон танымды бұрмалайтын кедергілерді «идолдар» деп атап, оларды ескі философиялық дәстүрлердің ықпалымен орныққан жаңсақ әдеттер ретінде түсіндіреді.
Тектік идолдар
Адам табиғатына ортақ қателіктер мен жалпылама адасулар.
Индивидтік идолдар
Жеке тәжірибе, мінез, тәрбиеден туатын субъективті бұрмаланулар.
Алаң идолдары
Тіл, сөз қолданысы, ұғымдардың көмескілігі арқылы пайда болатын қателіктер.
Театр идолдары
Дайын доктриналарды «сахналық қойылымдай» қабылдаудан туатын догматизм.
Бэкон ағартушылықты, надандық пен стереотипке қарсы күресті жүйелі бағдарлама ретінде ұсынады: санадағы тосқауылдардан арылып, шынайы танымға жетелейтін педагогикалық тәсілдер қажет. Ол сондай-ақ Платонның идеал мемлекет теориясына қарсы өз саяси утопиясын ұсынды.
Тарихты қозғайтын күш туралы көзқарас
Бэкон үшін қоғам өзгерісінің өзегі — адамның табиғатты пайдалану қабілеті. Қоғам алға жылжиды, тарихты құдайлық ерік емес, адамның өзі қозғайды. Бұл тұжырымның әдіснамалық негізі — бэкондық индукция: табиғатқа билік жүргізу үшін қажетті білімді жинақтау және оны тәжірибеге сүйене отырып кеңейту.
Парадигмалардың ауысуы: объект және субъект
Жаңа замандағы философиялық идеялар мен ғылыми жаңалықтар парадигмалық ауысымды іске асырды: бұдан былай табиғат пен заттар әлемі объект ретінде, ал адам субъект ретінде қарастырыла бастады.
Тілдік стратегия да өзгерді: терминдерді қолданудың жаңа тәсілі қалыптасты. Бұл — жаңа философиялық стратегияның нәтижесі. Бэконнан Декартқа дейінгі, Локктан Кантқа дейінгі ойшылдар Жаңа заманның басты интеллектуалдық өзегіне айналған эпистемологияны (таным теориясын) жүйелі түрде қалыптастырды.
Әдіс туралы айырмашылық
Ф. Бэкон
Индукцияны идолдарды еңсеріп, ақиқатқа жетудің құралы деп білді.
Р. Декарт
Танымның басты құралы ретінде жүйелі күмәнді алға шығарды.
Дж. Локк
Индивидуал тәжірибе мен ақыл-ой әрекетіне басымдық берді.
Адамды субъект, ал табиғатты адамның әрекеті мен игеруінің объектісі ретінде түсіндіретін жаңа парадигма ғылыми әдістерді қолдануға айрықша мүдделі болды. Заңдылықтар мен себептік байланыстарды ғылыми тұрғыдан түсіндіру адамға объектіге қатысты бақылау мен ықпал ету мүмкіндігін кеңейтті. Енді адам әлеммен «үйлесімде өмір сүретін» ғана емес, ғылыми білім арқылы универсум объектілеріне өз билігін орнықтыратын субъект ретінде сипатталды.
Жаңа заманның басты даулары: білім көзі және айқындық өлшемі
Жаңа замандағы философиялық айтыстардың ең өзекті мәселелері — білімнің қайнар көзі және айқындықтың критерийі болды. Рационалистер (Р. Декарт, Г. Лейбниц, Б. Спиноза) айқындықты рационалды интуиция мен өзін-өзі дәлелдейтін көрнекілік арқылы негіздесе, эмпиристер (Дж. Локк, Д. Юм және басқалар) айқындыққа бақылау мен эмпирикалық тексеру арқылы жетуге болады деп есептеді.
Субстанция туралы тартыс: Құдай, табиғат, материя және сана
Пікірталас тудырған келесі ірі тақырып — субстанция, оның атрибуттары мен акциденциялары мәселесі. Әртүрлі философиялық жүйелер бұл ұғымды әрқилы түсіндірді.
Б. Спиноза
Спиноза бойынша, субстанция өз-өзіне себеп болады. Субстанция — әрі Құдай, әрі табиғат. Ол танушыға екі негізгі тәсілмен көрінеді: созылу және ойлау. Шексіз көп тәсілдің ішінде субстанция осы екі модус арқылы айқындалады.
Г. Лейбниц
Лейбниц Спинозадан өзгеше, әлемнің базистік элементі ретінде монадаларды мойындайды: Ғалам монадалардың көптүрлі синтезі мен бірлігінен құралады.
Т. Гоббс және материалистік желі
Гоббс барлық мәнділіктің себебі ретінде материяны таныды: кеңістік пен уақыттағы қозғалыс табиғи әлемнің алуан түрлілігін тудырады. Бұл бағытты К. Гельвеций, П. Гольбах, Ж. Ламетри сияқты ойшылдар да қолдады.
Р. Декарт
Декарт Құдайдан бөлек екі түрлі жаратылған субстанцияны мойындайды: созылмалы болмыс (материя) және ойлаушы болмыс (сана).
Дж. Беркли мен Д. Юм: субстанцияны сынау
Беркли «өмір сүру — демек қабылдану» қағидасына сүйене отырып, барлық нәрсені ұстап тұратын түпкі негіз ретінде Құдайды алға тартады: заттардың өмір сүруі Құдай тарапынан қабылдануы арқылы ғана мүмкін. Құдай тәжірибенің реттелуі мен тәртібін қамтамасыз етіп, әлемдегі байланыстардың сақталуына себепкер болады.
Юм Берклиден кейін материяны субстанция ретінде қарастыруды да, рухани (менталдық) субстанция туралы идеяны да сынға алды. Юм үшін бар нәрсенің бәрі сезім мүшелері арқылы тәжірибеде беріліп, ассоциациялар арқылы байланысады; ғылымға маңыздысы — тәжірибелік деректер. Ол туа біткен идеяларға және априорлық негіздемелерге қарсы тәжірибенің басымдығын қорғап, танымда, моральда және саясатта «дұрыс ақылдың» рөлін көрсетеді.
Практика, сенім және Ағартушылыққа өтпелі көпір
Субстанция төңірегіндегі даулар — тек философиялық рефлексияның нәтижесі емес, сонымен қатар еуропалық адамның практикалық әрекетінің теориялық-абстрактылы бейнесі. Ғылыми білімге сүйене отырып, адам әлемге үстемдік ету мүмкіндігіне ғана емес, қоршаған орта тылсым күштердің еркімен емес, өз заңдылықтарымен өмір сүретініне сенуге тиіс болды.
Бұл сенім жүзеге асатын нәрсенің материалдылығы, себептілігі, құрылымдылығы, шексіздігі мен мәңгілігі туралы түсініктер арқылы нығая түсті. Материяны барлық мәнділіктің субстанциясы әрі жалғыз себебі ретінде негіздеуге, әлемнің географиялық және табиғи ортасының материалдық болмысын көрсетуге Ағартушылық дәуірі ойшылдары да елеулі үлес қосты.
Ағартушылық дәуірінің мәдени ықпалы
Ағартушылық идеялары Еуропаның мәдени дамуына зор ықпал етіп, шенеуніктер мен буржуазияның ойлау жүйесінде және қоғамдық әрекетінде берік орнықты. Бұл идеялар Батыс Еуропа университеттеріндегі интеллектуалдық белсенділіктің артуына, сондай-ақ неміс мәдениетінің жоғары өрлеуіне ықпал етті.