Оқыту процесінің заңдылықтары
Оқыту заңдылықтары
Оқыту процесі заңдылықтар арқылы жүзеге асады. Заңдылық — құбылыстар мен процестер арасындағы байланыстың дамуы нәтижесінде қалыптасатын тұрақты тәуелділік.
1) Қоғам талабы
Қоғам талабы оқытудың мақсат-міндеттерін айқындайды. Соған сәйкес мазмұн, әдіс-тәсілдер және ұйымдастыру нысандарының өзгеруі мен жаңаруы — заңды процесс.
2) Білім, тәрбие, дамыту бірлігі
Оқытуда білім беру, тәрбиелеу және дамыту қызметтері өзара бірлікте қарастырылады.
3) Жаңа білімнің тірегі
Кез келген ақпарат пен іс-әрекет тәсілі білім мен іскерлікке айналуы үшін мұғалім оқушының санасындағы бар білім, іскерлік және дағды деңгейіне сүйенуі қажет.
4) Процестің бөліктері арасындағы байланыс
Дидактикалық заңдылықтардың ерекшелігі — оқыту процесінің бөліктері арасындағы тұрақты тәуелділіктер: мұғалімнің іс-әрекеті (оқыту), оқушының іс-әрекеті (оқу) және білім мазмұны.
Оқыту оқушының белсенді іс-әрекеті арқылы жүреді; ол мұғалім мен оқушының және білім мазмұнының мақсатты түрде өзара ықпал етуі нәтижесінде іске асады.
5) Іс-әрекет арқылы үйрету
Жеке адамды үйрету тек іс-әрекет ұйымдастыру арқылы мүмкін болады. Сондықтан оқу тапсырмалары оқушыны әрекетке, ізденіске және шешім қабылдауға жетелеуі тиіс.
Принциптер мен ережелер туралы түсінік
Принцип — латын сөзі, қазақша мағынасы: негіз. Оқыту принциптері — мұғалім мен оқушылардың жұмысын реттеп отыратын жетекші ережелер. Олар барлық пәндерді оқытуда қолданылады және оқытуға қойылатын негізгі талаптарды тұжырымдайды.
Принциптердің талаптары мұғалімнің түрлі ережелерді қолдануы арқылы орындалады. Ережелер мұғалімге нақты нұсқаулар береді және ғылым жетістіктеріне, өмір талабына сай толықтырылып, түзетілуі мүмкін.
Принциптер жүйесінің қалыптасуы
Я.А. Коменский
Оқыту принциптерінің жүйесін алғаш ұсынған. Адам табиғаттың бір бөлігі болғандықтан, оқыту да табиғат пен адамға ортақ заңдарға тәуелді екенін негіздеді. Оның пайымдауынша, ең басты принцип — табиғатқа сай болу.
И.Г. Песталоцци
Көрнекілік принципін ерекше бағалап, оны логикалық ойлауды дамытатын маңызды құрал деп санады.
К.Д. Ушинский
Оқытудың халықтық сипатына баса назар аударып, принциптерді психологиялық тұрғыдан қарастырды.
Ы. Алтынсарин
Оқыту ережелерін қазақ мектептеріндегі білім берудің ерекшеліктерін ескере отырып қолдану қажеттігін атап өтті.
1927 жылғы педагогикалық энциклопедия
Педагогика ғылымы мен мектеп тәжірибесінің жетістіктерін жинақтап, «принцип» ұғымына анықтама берді: мақсат пен құралды таңдауға негіз болатын ой.
Ғалымдар ұсынған принциптер
А.П. Пинкевич
- Оқытудың өмірмен және қоғамдық еңбекпен байланысы.
- Жас ерекшелігі принципін сақтау.
- Оқытудың белгілі жас кезеңіндегі даму деңгейіне сәйкестігі (күш-жігерді дамуға жұмсау, жұмыстың жүйелілігі, шығармашылық пен қызығушылық).
- Пән мазмұнының ерекшеліктеріне сай әдістерді айқындау.
Пинкевич бойынша, оқыту принциптері — дидактиканың тұғырлы ережелері, яғни оқыту процесіне қойылатын негізгі талаптар.
Н. Медынский
- Ғылым негіздерін жүйелі меңгеру.
- Білімді саналы меңгеру.
- Теорияның тәжірибемен байланысы.
- Тәрбие беретін оқыту.
- Оқыту әдістерінің алуан түрлілігі.
- Жалпы және политехникалық білім беру.
В.Е. Гмурман
Ұсынған принциптері оқытудың ұйымдасуы мен нәтижесінің сапасын арттыруға бағытталды.
- Саналылық және белсенділік.
- Көрнекілік.
- Жүйелілік.
- Ғылым негіздерін берік меңгеру.
Қорытынды бағыт
Талдаудан көрінгендей, ұсынылған принциптер оқушыларға берік және жүйелі білім беруге бағдарланған. Бұл мәселені М.А. Данилов пен М.Н. Скаткин де зерттеді.
Зерттеу нәтижелері бойынша И.П. Подласый, Т. Сабыров және басқа ғалымдар оқыту принциптерін жүзеге асырудың шарттарын нақтылады.
Қазіргі оқытуда кең қолданылатын принциптер
Ережелердің рөлі
Принциптер практикада мұғалім қолданатын ережелер арқылы нақты іске асады. Ережелер оқу процесінде «қалай орындау керек?» деген сұраққа жауап береді: мақсатқа жетудің тиімді қадамдарын, тәсілдерін және әрекет ретін көрсетеді.
Уақыт өте келе ережелерді ғылыми жаңалықтарға және өмір талабына сай толықтыруға, қажет болса түзетуге болады.