БЕЙІНДІК МЕКТЕПТЕ МУЗЫКА ПӘНІН ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ АСПАПТАР АРҚЫЛЫ ҮЙРЕТУ
Бейіндік мектепте музыка пәнін қазақ ұлттық аспаптар арқылы үйрету
А.Б. Ботамқұлова
Ән домбыра, жан домбыра,
Бүлкілдесін бүйірің.
Жез таңдайым, бозторғайым,
Енді саған не дейін?!
Домбыра арқылы қалыптасатын тәрбиелік қағидалардың бастауларына үңілсек, оның өз бойында бірнеше пәнмен тоғысатын тұтас білім кеңістігі бар екенін көреміз. Домбыра — тек орындаушылық құрал емес; ол еңбек дағдысын, есеп-қисап дәлдігін, логикалық ойлауды, физикалық есту мәдениетін, көркем қиялды және сөз өнерін қатар дамытатын ықпалды тәрбие мектебі.
Домбыра арқылы тоғысатын пәндер жүйесі
1) Еңбек
Домбыра тартуды үйрену — жүйелі жаттығу, төзім, күнделікті еңбек мәдениеті.
2) Математика
Әр дыбысты есептеп, өлшем мен ырғақты дәл сақтау — саналық тәртіп пен дәлдік.
3) Логика
Қағыс, перне басу, әуенді анық шығару және поэзия сөзін дауыс ырғағымен дәл жеткізу — үйлесім мен қисынға құрылған әрекет.
4) Физика
Екі ішекті бұрап, дыбысты есту арқылы құлақ күйін келтіру — тербеліс, үн, резонанс заңдылықтарын сезіну.
5) Бейнелеу өнері
Күйді тыңдап, әуенді елестету арқылы түсіну — қиялды оятып, образбен ойлауға жетелейді.
6) Әдебиет
Күй — аспаптық музыка ғана емес, оны сүйемелдейтін әңгіме мен поэзияға ұласатын сөз өнері.
7) Терме және афоризмдік ой
Терме — аспаптық-вокалдық мұра; мәтінінде мақал-мәтел, нақыл, афоризмдік түйіндер мол.
8) Тарих
Жыр — ұзақ желілі оқиғаларды баяндайтын, тарихи жадыны сақтайтын дәстүр.
9) Театр және сахналық өнер
Қисса, дастан — драмалық желіге құрылатын, сахна мен көркем баяндауға жақын жанрлар.
10) Тіл мәдениеті және демократиялық ой
Айтыс — жарыс сөз; тіл шеберлігін, пікірталас мәдениетін, көптің алдында дәлелмен сөйлеуді қалыптастырады.
11) Вокал шеберлігі
Ән — вокалдық мәдениетті, дауыс мүмкіндігін, тыныс пен дикцияны жетілдіреді.
12) Музыкалық оқу тәжірибесі
Құранды әуезбен, дауыстап оқу тәжірибесі де дыбыс, ырғақ, интонация табиғатын түсінуге жақын.
Осы қабаттардың барлығы музыканың көмегімен ғана тұтасып, құндылығы артады: аспап, әуен, вокал, сөз, поэзия бір арнаға түскенде нәтиже береді.
Талант, еңбек және тыңдарман мәдениеті
Орындаушы
Бір адамның домбыра тартып, ән айтып, мәтінді жеткізіп, көркем ойды қатар ұстауы — дарын көрінісі. Алайда дарын еңбексіз ашылмайды: еңбек ішкі рефлексті оятады.
Тыңдарман
Тыңдарманның ішкі әлемін оятатын күш — орындаудың тартымдылығы, дауыс екпіні, түсіндірудегі әдіс-тәсілдер, әсерлі жеткізу.
Қорытынды заңдылық
Адам туа біткен «талантты» немесе «талантсыз» болып қана қалып қоймайды: іздену, ұқсау, машықтану арқылы қабілет қалыптасады. Сезім еңбектің дағдысына айналып, еңбек талантты ұштайды.
Нәтиже деген не?
Нәтиже — еңбектің соңғы көрсеткіші. Домбыра ойнау, айту, жаттау — еңбектің нәтижесі. Ал оны үйрету — педагогика ғылымының міндеті.
Домбыраға қатысты педагогикалық, психологиялық, философиялық, филологиялық және тіпті математикалық қағидалардың барлығы әлі де толық ашылып, жүйелі түрде қарастырылып болған жоқ. Сырт көзге бір ғана аспап болып көрінгенімен, домбыра тәрбиесі ой ұшқырлығын шыңдауға, ата-баба кәсібі болған дәстүрді дамытуға, өнер арқылы білімге терең бойлауға мүмкіндік береді.
Мәдениетке бет бұру: мектептегі домбыраның тәрбиелік әлеуеті
Домбырадан тараған тәрбие — білімнің қайнар бұлағына, сарқылмас қазынасына, дәстүр табиғатына және қазақ діліне қызмет етіп келе жатқан үрдіс. Егер білім беру үдерісінде киесі сақталған домбыра негізіндегі құндылықтар нысанаға алынса, қоғам қатыгездік пен рухани жүдеуліктен арылып, төл мәдениетіне жақындай түседі: тарихы мен тілін сүйіп, өзгені сыйлауға бейімделеді.
«Музыка тыңдатпайынша тәрбие беру, балалық шақтың өзінде адамның сүйіп тыңдайтын ән-күйлерінсіз тәрбие беру — менің басыма қонбайтын нәрсе».
В.А. Сухомлинский
«Егер белгілі бір елді басқарудың жай-жапсарын білгің келсе, сол елдің тәртіп-тағылымын танымақ болсаң, онда музыкасына құлақ түр».
Конфуций
Төл мәдениеті мен тілінен ажыраған ел рухани тұрғыдан әлсірейді. Г. Лихтенбергтің «Ақылды бала кілең ақымақтардың ортасында тәрбиеленсе, ол да ақымақ болады. Бірақ адам баласының түзелуге де, бұзылуға да қабілеті жетеді» деген ойы бүгінгі ортадағы тәрбиелік қайшылықтарды еске салады. Жастардың ата-анадан алыстауы, үлкеннің өнегелі сөзіне құлақ аспауы, отбасылық тәлімді жалғастырудың орнына сырт ықпалға еріп кетуі — теріс тәрбиенің белгісі.
Мектептегі нақты бағыт
- Оқушы қолына домбыра ұстатып, терме сөзін мәнерлеп айтуға үйрету.
- Әнші, жырау, күйші мұрасын тыңдау және талдау мәдениетін қалыптастыру.
- Мақал-мәтел, ертегі, жұмбақ, шежіре секілді халық даналығын оқу-үйренуге жүйелі енгізу.
- Төл мәдениет негізінде мемлекеттік стандарт, бағдарлама, оқулық және оқу-әдістемелік кешендер құрастыру.
«Тәрбиесі жаманға жақсы ұстаздан пайда жоқ».
Саифи Сарайи
Тәлім-тәрбиенің пәрменді құралы ретінде домбыраны атауға болады. Жалпы білім беретін мектепте домбыра негізіндегі тәрбиелік арна эстетикалық талғамды қалыптастырып, оқушыны әсемдікке жетелейді.
Дала мұрасы және оқу үдерісіне енгізу
Қорқыт, Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар, Махамбет, Құрманғазы, Абай, Ақан, Біржан, Мұхит, Нұртуған, Жамбыл, Нұрпейіс, Қашаған, Нұрым, Шернияз, Кердері Әубәкір, Қазанғап, Тәттімбет, Дәулеткерей, Сүгір және өзге де дала перзенттерінің шығармаларын оқу орындарында тек оқытып қана қоймай, домбыра арқылы қалыптасатын қағидалы тұжырымдарды да тәрбие көздері ретінде жүйелі енгізу қажет.
Музыка сабағында іске асыру бағыты
Музыкалық іс-әрекеттерді (тыңдау, талдау, орындау, айту, импровизация) аспаптық музыкамен өзара байланыстыра ұйымдастыру — ұлттық тәрбиені сабақ мазмұнына табиғи енгізудің тиімді жолы.
Пайдаланылған әдебиеттер
- В.А. Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. А., 1976. 223 б.
- В.В. Виноградов. О музыкальной археологии // Советская музыка. 1975. 89 б.
- Д. Кішібеков. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. А., 1999. 130 б.
- А. Жайымов, С. Бүркүтов, Б. Ысқақов. Домбыра үйрену мектебі. А., 1992.
- Б.А. Яворский. Воспитание музыкой. М., 1989. 24 б.