Жерге орналастыру туралы
Ипотекалық ресурстар және жер реформасын жеделдету
Республикада банктік құрылымдар қолда бар несие ресурстары негізінде ипотекалық операцияларды жетілдіруге кірісті. Мысалы, Шыңғыс банк Шығыс Қазақстан облысындағы шаруашылықтарға жалпы сомасы 40 млн теңге несие берді. 1996 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі екінші деңгейдегі банктердің барлығына осы мақсатқа 50 млн теңге көлемінде несие ресурсын бөлуді белгіледі. Аукциондық несиелерді 6 ай мерзім ішінде бөліп қайтару тәртібі бекітілді.
Негізгі сигнал
Ипотеканы дамыту банктердің ұзақ мерзімді несиелеу құралдарын қалыптастыруымен қатар жүрді.
1996 жылғы шешім
Ұлттық банк тарапынан мақсатты кредиттік ресурс бөлудің нақты параметрлері белгіленді.
Тәуекел
Қайтарым мерзімінің қысқалығы (6 ай) қаржыландырудың тұрақтылығына қысым түсірді.
Жер реформасының ұйымдық міндеттері
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жер комитеті жер реформасын жеделдету үшін бірқатар шараларды қажет деп есептеді. Қысқа мерзім ішінде ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері азаматтық заңнамаға сәйкес тұлғаның құқықтық (заңды) мәртебесін айқындауы тиіс болды. Сондай-ақ таратылған немесе қайта құрылған колхоздардың мүшелері, қызметкерлері, зейнеткерлері және бұрынғы шаруашылықтың өндірістік әрі әлеуметтік-мәдени салаларында еңбек еткен адамдар өз аумағы бойынша үлесін алып, құқықтарын растайтын куәлік рәсімдеуге, ал шаруа қожалығын құру үшін жер учаскелерін алуға тиіс еді.
Негізгі қағида
Шаруашылық жүргізудің әртүрлі формаларын таңдау қатаң түрде ерікті негізде жүзеге асырылуы қажет.
Мемлекеттік жер кадастры, зерттеулер және деректер базасы
1997 жылдан бастап республикада бірегей жүйе бойынша мемлекеттік жер кадастрын жүргізу жұмыстары атқарылды. Бұл процестің нормативтік базасы ретінде қолданыстағы заңдар мен ведомстволық актілер пайдаланылды. Жер реформасының тереңдеуі, жер учаскелері меншік иелері мен пайдаланушылар санының өсуі ірі масштабты аэросурет материалдарын алу үшін аэрофотогеодезиялық іздеулер көлемін ұлғайтуды талап етті.
| Зерттеу түрі | Көлемі | Ескертпе |
|---|---|---|
| Суармалы жерлердің топырақ іздеулері | 2,2 млн га | 1997 ж. 1 қаңтардағы жағдай бойынша |
| Топырақты-мелиоративтік зерттеулер | 2,1 млн га | Құнарлылықты бағалау және мелиорация |
| Топырақты-эрозиялық түсірілім | 26,2 млн га | Эрозия қаупін айқындау |
| Сортаңды жерлерді түсіру | 12,2 млн га | Сортаңдану деңгейін белгілеу |
| Геоботаникалық іздеулер | 2,6 млн га | 1996 жылы жүргізілді |
Қазіргі уақытта 182,1 млн га жер зерттелген, оның ішінде шаруашылыққа арналған жерлердің үлесі 98,3% құрайды.
Мемлекеттік бақылау: құқықтық негіз және тексеру нәтижелері
Жер реформасының тереңдеуі және жаңа жер қатынастарының қалыптасуы жағдайында жерге жеке меншік институтының орнығуы пайдаланылатын жерді қорғауға және жерді пайдалануға мемлекеттік бақылауды күшейту қажеттігін көрсетті. Бұл жұмыстың құқықтық негізіне жер, табиғатты қорғау және әкімшілік заңнама нормалары кірді. Жер туралы заң негізінде Қазақстан Республикасы Үкіметі құрамында жер қатынастары мен жерге орналастыру бойынша мемлекеттік комитет жанынан мемлекеттік жер инспекциясы құрылды.
1998 жылғы тексерістер
6174
жер заңнамасын сақтау бойынша тексеру
Бұзушылықтар
3689
барлық тексерудің ~60%
Айыппұл
8 466,96
мың теңге көлемінде
Жауапкершілік
1130 құқық бұзушы әкімшілік жауапкершілікке тартылды, бір бөлігі қылмыстық жауапкершілікке де тартылды.
Жиі кездескен бұзушылықтар
- Жердің ластануы және ауыл шаруашылығы жерлерінің бүлінуі: 177 жағдай (6,2 мың га).
- Жерді дұрыс пайдаланбау: 811,5 мың га.
- Жерді мақсатсыз пайдалану: 54 жағдай (2,2 мың га).
- Пайдалану мерзімінің аяқталуы: 83 жағдай (4,6 мың га).
- Жерді өз бетінше басып алу: 1264 жағдай (50,1 мың га).
Жүйелік қиындықтар
Бақылауды іске асыру жер пайдаланушылар мен меншік иелері санының көптігінен, мемлекеттік жер инспекторларының аздығынан, көлікпен жеткіліксіз қамтылудан және жер мониторингінің жедел жүйесінің болмауынан күрделене түсті.
Инспекция қызметінің басым бағыттары
- Өндірісте тұтас техникалық саясаттың сақталуын қадағалау.
- Жұмыс процесіндегі режим талаптарын бақылау.
- Топографиялық-геодезиялық, картографиялық және аэроғарыштық түсірілім материалдарын қолдану.
- Ескірген нормативтік құжаттарды қайта қарау және жаңарту.
- Лицензиялау кезінде құжаттарды дайындау, сараптау және іске асыру.
Лицензиялау, геодезия және картография: заңнамалық негіздің қалыптасуы
Жер қойнауын пайдалануға лицензия беру кезінде, ең алдымен, топографиялық ақпарат ескеріледі: онсыз кен орындарын барлау және инфрақұрылымды дамыту мүмкін емес. Алдын ала бағалау бойынша Қазақстанда 450-ге жуық әлеуетті лицензия иесі болғанымен, топографиялық-геодезиялық және картографиялық жұмыстар өнімдеріне сұраныстың төмендігі бірқатар жұмыстардың тоқтап қалуына әсер етті. Лицензия туралы заң күші бар жарлық толық әрі жан-жақты зерттеліп аяқталмағаны да байқалды.
2002 жылғы шілдеде Қазақстан Республикасы Президенті қол қойған «Геодезия және картография туралы» заң қабылданып, осы саладағы қатынастарды реттеудің құқықтық негізін нығайтты.
Жер нарығының алғышарттары: сатып алу-сату және пайдалану құқықтары
Жерді пайдалану құқығын сатып алу-сату институты республикада Президенттің 1994 жылғы 24 қаңтардағы №1516, 1994 жылғы 5 сәуірдегі №1639 жарлықтары және 1995 жылғы 22 желтоқсандағы №2717 «Жер туралы» жарлығы арқылы енгізілді. Осы құжаттар жерді нарықтық қатынастарға меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы арқылы тартуға мүмкіндік берді.
Мәмілелер көлемі
Құны 1,9 млрд теңгеден асатын шамамен 10 мың келісімшарт (сатып алу-сату және жер пайдалану) жасалып, тіркелді.
Түсімдер
Көрсетілген соманың шамамен төрттен үш бөлігі (642,0 млн теңге) нақты түсім ретінде көрінді: оның ішінде республикалық бюджетке 167,3 млн, жергілікті бюджетке 424,7 млн теңге түсті.
Өтініштер динамикасы
1993 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша азаматтар мен заңды тұлғалардан 69,1 мың өтініш түсті. 1996 жылы құны 1,2 млрд теңге болатын 6,2 мың келісімшарт жасалып, тіркелді.
Жалға беру және шетелдік қатысу
Жер учаскелерін жалға беру бойынша 3,9 мың өтініш түсті, оның 2,8 мыңы келісімшартқа айналып, тіркелді. Жалға беруден түскен қаражат 280,4 млн теңге болды (жалпы соманың 82%-ы). Бұл үрдіс өнеркәсібі дамыған өңірлерде, соның ішінде Қарағанды, Павлодар және Жезқазған аймақтарында басым көрінді.
Шетелдіктердің қатысуымен бірлескен кәсіпорындардың жалға алу келісімшарттары 30 жылға дейін жасалып, жалпы ауданы 5,4 мың га жерді қамтыды; сомасы 183,6 млн теңгені құрады.
Маңызды байланыс
Жер нарығының дамуы ипотека тетіктерімен тікелей ұштасады: жер пайдалану құқығы мен жер учаскелерін кепілге қою тәртібі несиені қамтамасыз етудің негізгі құралдарының біріне айналды.
1995 жылғы «Жер туралы» жарлық және нормативтік актілер жүйесі
Жер қатынастарының дамуының жаңа кезеңі 1995 жылғы 22 желтоқсанда қабылданған заң күші бар «Жер туралы» жарлықпен байланысты. Сонымен бірге 1995 жылғы желтоқсанда қабылданған «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» жарлық экономикалық жаңғырту жағдайында жер реформасын жүргізу және жер қатынастарын реттеу үшін қажетті құқықтық базаны қалыптастырды.
Нормативтік нақтылаулардың негізгі бағыттары
- Азаматтар мен заңды тұлғаларға жер учаскелерін беру нормаларын айқындау.
- Жерге меншік құқығын беру актілерінің формаларын және жер пайдалану құқығын беру тәртібін бекіту; уақытша пайдалану үшін үлгілік келісімшарттарды бекіту.
- Мемлекеттік қажеттілік үшін жерді сатып алу және алып қою тәртібін белгілеу.
- Жеке меншікке сатылатын жердің төлемақы ставкаларын бекіту және жер құнын бағалау тәртібін қабылдау.
- Ипотекалық несиелерді қамтамасыз етуде жер пайдалану құқығы мен жерді кепілге алу тәртібін бекіту.
- Арнайы жер қорын құру және бөлу тәртібі; ауыл шаруашылығы жерлерін санаттар арасында ауыстыру тәртібі.
- Жерді пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылау туралы ереже, шығынды өтеу тәртібі, жер алып қойылғанда ауыл және орман шаруашылығы өндірісінің жоғалтуларын өтеу ережелері.
Осы актілер жиынтығы жер реформасы мен экономикалық жаңғыртудың жаңа сатысын сапалы іске асыруға қажетті нормативтік негіз қалады. Жарлықтарды орындау мақсатында Үкіметке бірқатар жобалық нормативтік құқықтық актілер ұсынылды: жерге орналастыру туралы, жер мониторингін жүргізу тәртібі туралы, жерді зоналарға бөлу қағидаттары туралы, жер үлесіне құқығы бар азаматтарға үлес беру тәртібі туралы және басқа да бағыттар.
Дайындалып жатқан қаулылар
- Ластанған және бүлінген жерлерді алу, қорғау және пайдалану тәртібі.
- Ерекше қорғалатын табиғи ресурстарды есепке алу және басқа санаттағы жерлерге ауыстыру тәртібі.
- Кондоминиумға жер учаскелерін бекіту тәртібі.
Алдағы фокус
Қалыптасқан құқықтық жүйе жер нарығын одан әрі дамытуға, жерді кепілге қою арқылы ипотекалық несиелеуді кеңейтуге, жерге құқықтарды мемлекеттік тіркеуді және мәмілелер қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, сондай-ақ жер салығы мен төлемақы тетіктерін жаңартуға бағытталды.
Қорытынды: жер реформасын тереңдетудің өзекті бағыттары
Республикадағы жер реформасын тереңдету міндеттері бүгінгі таңда аса маңызды бағыттардың бірі болып отыр. Күн тәртібінде жер заңнамасын жетілдіру, реформаны ғылыми-әдістемелік тұрғыдан сүйемелдеу, жерге орналастыруды жаңарту, жер мониторингін жүргізу және дамыту мәселелері тұр.
Қайта ұйымдастырудың мәні
Ауыл шаруашылығы ұйымдарын қайта құру кезінде қожалықтарды кооперациялау, қайта өңдеу, өнімді өткізу, сервистік қызмет көрсету, әлеуметтік-тұрмыстық жағдайды жақсарту және аумақтарды инженерлік дайындау үшін жағдай жасау маңызды.
Аяқталған және аяқталмаған
Жекешелендіру мен мемлекет иелігінен алу негізінен аяқталды. Алайда жаңа шаруашылық субъектілерінің орнығуы барлық жерде біржақты шешіліп болған жоқ: өндірістік қызметке қолайлы жағдай жеткіліксіз, тұрақтандыруға қатысты түйткілдер сақталуда.
Негізгі салмақ
Реформаның өзектілігі жаңадан құрылған шаруашылықтарды қолдау, кешенді іс-шаралар жүргізу және инфрақұрылым қалыптастыруға байланысты.
Жерге орналастыру қызметі үшін басым жұмыстар
- Меншік құқығына және жер пайдалану құқығына құжаттар мен куәліктерді дайындау.
- Ішкі шаруашылық жерге орналастыруды жүргізу.
- Жерді қорғау мен тиімді пайдалануды ұйымдастыруға арналған техникалық жобалау.
- Геоботаникалық және өзге де зерттеу жұмыстарын жүйелеу.
- Жерді экономикалық айналымға енгізу жағдайында мәмілелерді дамыту үшін оңтайлы жағдай жасау.
Нарықтық тетіктерді жетілдіру қажеттілігі
Жерге ақы төлеу, жер салығы және өзге де нарықтық механизмдерді жетілдіру қажет. Жерді бағалау, жерді зоналау жұмыстары да кейінге қалдыруға келмейтін бағыттардың қатарына жатады.
Орталық атқарушы органның (1997 ж.) басым бағыттары
- Жер реформасының жаңа кезеңін іске асыру және өркениетті жер қатынастарын қалыптастыру.
- Жер нарығын дамыту үшін жағдай жасау және жерді капитал ретінде экономикалық айналымға енгізу.
- Меншік иелері мен пайдаланушыларды жер учаскелеріне қажетті құжаттармен қамтамасыз ету.
- Жерді сату-сатып алу, жалға беру және кепіл (ипотека) тетіктерін іске асыруға жағдай жасау.
- Рационалды пайдалану үшін жағдай жасау, әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымға инвестиция тарту.
- Карталармен, геодезиялық деректермен, инженерлік-геодезиялық және маркшейдерлік жұмыстармен қамтамасыз ету.
- Жерге орналастыру, жер кадастры, цифрлық картография және жер мониторингі бойынша мемлекеттік бағдарламаларды орындау.
Ғылыми-өндірістік инфрақұрылым
Жер ресурстарын қорғау мен пайдалануды зерттеу жұмыстары аясында 1994 жылы жер ресурстары және жерге орналастыру бойынша мемлекеттік ғылыми-өндірістік орталық құрылды. Оның құрамында республика өңірлерінде орналасқан 16 еншілес кәсіпорын жұмыс істеді. Қызмет бағыттары мелиорация және рекультивация, жерге орналастыру және жоспарлау, жер кадастры және оның автоматтандырылған ақпараттық жүйесі, ғылыми-әдістемелік және маркетингтік сүйемелдеу сияқты кешенді бөлімдерді қамтыды.
Негізгі ғылыми бағыттарға жер қатынастарын жетілдіру, жер мониторингі, жерге орналастыру, мемлекеттік жер кадастрын енгізу, жер нарығын қалыптастыру және дамыту, сондай-ақ жер реформасын жүргізудің әдіснамалық және теориялық негіздерін әзірлеу кірді. Ақылы жер пайдалануға көшу, иелену мен пайдалану жүйелерін қалыптастыру және жерге орналастыру процестерін жетілдіру мәселелері бойынша іргелі жұмыстар жүргізілді.