Жай сөйлем

Кіріспе

Бұл құжат «Қазіргі қазақ тілінің жай сөйлем синтаксисі» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешеннің (ОӘК) құрамындағы студенттерге арналған пән бағдарламасын ұсынады. Бағдарлама 5В020500 — «Филология: қазақ тілі» мамандығына бағытталған.

Құжат туралы

Қала, жыл: Семей, 2014
Басылым: ПОӘК, №1 басылым

Бекіту және талқылау

Кафедра отырысында қаралды және талқыланды.
Факультеттің оқу-әдістемелік бюросында талқыланып, бекітілді.
Университеттің оқу-әдістемелік кеңесінде мақұлданып, шығаруға ұсынылды.

Жалпы ережелер

Оқытушы және пән туралы мәліметтер

Оқытушы	Сәмекбаева Э.М., филология ғылымдарының кандидаты, доцент
Кафедра	Қазақ тілінің теориясы мен әдістемесі
Мекенжай	Оқу ғимараты №8, 223-кабинет
Кафедра уақыты	Дүйсенбі, жұма: 08:00–17:00
Сабақ өтетін орын	317-дәрісхана
Кредит саны	3

Пәннің қысқаша мазмұны

Пән аясында тілді талдаудың негізгі әдістері қарастырылады және оларды практикада қолдану дағдылары қалыптастырылады. Сонымен қатар тіл білімі тарихының даму кезеңдері, негізгі бағыттары және концепциялық мәселелері жүйелі түрде таныстырылады.

Курстың мақсаты

Курстың мақсаты — лингвистикалық ойлау қабілетін дамытуға бағытталған әдіснамалық сипаттағы күрделі мәселелерді түсіндіру: тілдің мәні, тіл бірліктерінің семиологиялық табиғаты, тілдің дамуы мен коммуникативтік қызметі, тіл–ойлау–ақиқат байланысы, тіл және қоғам, сондай-ақ өзге коммуникативтік құралдар мәселелері.

Курстың міндеттері

Негізделген теориялық білімді жүйелеу және жинақтау.
Ғылыми идеяларды сын тұрғысынан бағалап, дәлел келтіре білу.
Концепциялар мен теорияларды салыстыра отырып талдау дағдыларын қалыптастыру.

Курс соңында студент нені меңгереді?

Білім және түсінік

Жай сөйлем синтаксисінің өзекті мәселелерін біледі.
Жай сөйлем синтаксисінің қалыптасу кезеңдері, бағыттары мен концепцияларын түсінеді.
Тілді талдаудың негізгі әдістерін меңгереді.

Дағды және қолдану

Алған білімін практикада қолданады.
Теориялық талдау жасай алады және өзіндік пікір білдіреді.
Теориялық білімді жүйелеп, негізді қорытынды жасайды.

Пререквизиттер және постреквизиттер

Пререквизиттер

Тіл біліміне кіріспе
Грамматикалық талдау әдістемесі
Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы

Постреквизиттер

Қазақ тілін оқыту әдістемесі
Қазіргі қазақ тілі
Қазіргі қазақ тілінің құрмалас сөйлемі

Пәннің мазмұны және сағаттарды сабақ түріне бөлу

Тақырыптар 15 аптаға жоспарланған. Төмендегі кестеде негізгі модульдер мен бөлінген сағаттар жинақталған түрде берілді.

№	Тақырып	Дәріс (ЛК)	Практика (ПР)	СӨЖ/ОСӨЖ (сағ.)	Әдебиеттер
1	Синтаксис туралы жалпы түсінік	2	1	6	1–3
2	Сөз тіркесі синтаксисі	2	1	6	1–3
3	Байланысу тәсілдері мен формалары: қиысу, меңгеру	2	1	6	1–3
4	Байланысу формалары: матасу, қабысу, жанасу	2	1	6	1–3
5	Жай сөйлем және айтылу мақсатына қарай түрлері	2	1	6	1–3
6	Жай сөйлемнің құрылымдық типтері	2	1	6	1–3
7	Атаулы сөйлем	2	2	6	1–3
8	Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері	2	1	6	1–3
9	Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері	2	1	6	1–3
10	Айқындауыш және бірыңғай мүшелер	2	1	6	1–3
11	Оқшау сөздер туралы түсінік	2	1	6	1–3
12	Күрделенген жай сөйлемдер	2	1	6	1–3
13	Айқындауыштық қосалқы құрылымдар	2	1	6	1–3
14	Синтаксистік оралымдар	2	1	6	1–3
15	Бөлшектенген жай сөйлемдер	2	1	6	3–5
Жиыны		30	15	90	—

Пәнді оқыту бойынша әдістемелік нұсқаулықтар

Студент бұл пәнде тәжірибеде жиі қолданылатын және жан-жақты игерілген тілді талдаудың негізгі әдістерін меңгеруі тиіс. Ғылыми ой-өрісті қалыптастыруда тіл білімі тарихының дербес ғылыми білім ретінде қалыптасуы ерекше мәнге ие.

Лингвистика тарихы тіл білімінің әр кезеңіндегі философиялық дүниетаныммен және ғылыми-әдіснамалық ұстанымдармен байланысын түсіндіруге көмектеседі. Сондай-ақ тіл теориясының әртүрлі мектептерге, бағыттарға және концепцияларға тәуелді өзгеру логикасын айқындайды.

Әр дәуірде ғылым алдына қойылатын міндеттердің қоғамдағы әлеуметтік-мәдени жағдайлармен, шектес ғылымдармен және олардың практикалық шешімдерімен тікелей байланысы бар екені де осы курс мазмұнында назарда болады.

Курс форматы

Курсты оқу барысында жиналған ұпайлар жинақталып, жалпы нәтиже шығарылады. Жиынтық баға әр тапсырма, сабаққа қатысу, СӨЖ және ОСӨЖ жұмыстары, кезеңдік және қорытынды бақылау нәтижелері негізінде есептеледі.

Маңызды талаптар

Тапсырмалар уақытында орындалуы керек; тапсыру мерзімі — сессияның соңғы аптасына дейін.
Орташа ұпай жинай алмаған студент емтиханға жіберілмейді.
Меңгеру деңгейі тест, жатқа жазу және бақылау жұмыстары арқылы тексеріледі.
Себепсіз сабақ босатылған жағдайда қосымша шығармашылық жұмыс беріледі.
Сабаққа екі рет кешігу бір рет сабақ босатумен теңестіріледі.

Курс саясаты

Пән 15 аптаға жоспарланған дәрістер, практикалық сабақтар, ОСӨЖ және СӨЖ тапсырмалары арқылы жүргізіледі. Әр аптадағы ұпайлар негізінде 7–15-апталар аралығында межелік бақылаулардың қорытындысы шығарылады.

7–15 апталар аралығында ең жоғары жинақ — 270 ұпай.

Бағалау саясаты

Бағалау жүйесі кезеңдік оқу нәтижесін және емтихан қорытындысын қамтиды. Жалпы академиялық кезең бойынша максималды нәтиже — 1000 ұпай.

1–7 апта

Қатысу: 30 ұпай
Аралық қорытынды: 300 ұпай

8–15 апта

Қатысу: 30 ұпай
Аралық қорытынды: 300 ұпай

Емтихан және жалпы нәтиже

Емтихан: 400 ұпай
Жалпы қорытынды: 1000 ұпай

Апталық бақылаулардың жалпы логикасы

Әр аптада семинар және СӨЖ бойынша ұпай қойылады. 7-апта мен 15-аптада аралық бақылау өткізіліп, тиісті кезеңнің жиынтық ұпайы есептеледі.

Әдебиеттер

Негізгі әдебиеттер

Маманов, Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. «Арыс қоры». Алматы: Арыс, 2007.
Аманжолов, С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. Павлодар: С. Торайғыров ат. ПМУ, 2008. 110 б. (Қазақ тіл білімінің антологиясы).
Исаев, С. Қазақ тіл білімінің мәселелері (Вопросы казахского языкознания). Алматы, 2011.
Жүнісова, М.Ә. Қазіргі қазақ тілі: оқу құралы. Алматы: Дарын, 2008.
Шалабай, Б. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. Алматы, 2012.

Қосымша әдебиеттер

Ақбұзауова, Б. Қазіргі қазақ тіліндегі етістікті анықтауыштар: оқу құралы. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Алматы: Қазақ ун-ті, 2008. 165 б.
Шаяхметұлы, Қ. Қазіргі қазақ тілі: сөзжасам-дериватология, сөзөзгерім-морфология. Семей; Новосібір: Талер-Пресс, 2007. 334 б.
Сыздықова, Г. Қазіргі қазақ тілі морфологиясы: оқулық. Алматы: Дәуір, 2012. 159 б.