Қылмыстық құқық Ерекше бөлімінің ұғымы
Құжат туралы
Бұл мәтін 050301 «Заңтану» бакалавриат мамандығына арналған «Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығы (Ерекше бөлім)» пәні бойынша типтік оқу бағдарламасының мазмұнын қамтиды. Пән көлемі — 135 сағат (3 кредит). Құжат Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің қолдауымен әзірленіп, 2006 жылы Астана қаласында бекітілген.
Мәртебесі
- Құқық мамандықтары тобы бойынша оқу-әдістемелік секция дайындап, енгізген.
- 2006 жылғы 22 маусымдағы шешіммен бекітіліп, күшіне енгізілген.
- Алғаш рет енгізілген.
Негіздеме
Бағдарлама 050301 «Заңтану» мамандығы бойынша мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес әзірленген және құқық қорғау органдары мен сот жүйесіне кадр даярлауға бағытталған.
Бағдарламаның құрылымы
Оқу бағдарламасы пәнді жүйелі меңгеруге арналған бөлімдерден тұрады. Құрылым оқу процесін жоспарлауға, тақырыптарды бірізді оқуға және өткен материалды бекітуге мүмкіндік береді.
Негізгі бөлімдер
- I Түсіндірме жазба
- II Пәннің мазмұны (кіріспе және негізгі бөлім)
- III Семинар/тәжірибе сабақтарының үлгі тақырыптары
- IV Курстық жұмыстардың үлгі тақырыпнамасы және ұсынылатын әдебиеттер
Оқу нәтижесіне ықпал ететін қағидаттар
- Теорияны ҚР Конституциясымен және қолданыстағы заңнамамен байланыстыра оқу.
- ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары мен түсіндірмелерін ескеру.
- Арнаулы заңгерлік басылымдарды жүйелі оқу және практика материалдарын талдау.
- Дәріс, өзіндік жұмыс, семинар және тәжірибелік сабақтарды біртұтас оқу циклі ретінде ұйымдастыру.
Түсіндірме жазба
Қылмыстық құқық Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің оқу орындарында оқытылатын негізгі әрі жетекші пәндердің бірі болып саналады. Бұл пәнді терең меңгеру құқық қорғау органдары мен сот жүйесіндегі кәсіби қызметті сапалы орындауға тікелей ықпал етеді.
Пәнді оқуды типтік оқу бағдарламасымен танысудан бастаған жөн: ол тақырыптарды жүйелі оқуға, материалды бірізді игеруге және алынған білімді тәжірибеде қолдануға көмектеседі. Оқыту барысында ҚР Конституциясына, Президенттің стратегиялық құжаттарына, Парламент пен Үкімет актілеріне, сондай-ақ қолданыстағы заңнамаға сүйену қажет.
Міндетті талаптардың бірі — ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік түсіндірмелерін білу. Сонымен қатар мерзімді басылымдарды, әсіресе мамандандырылған заң газеттері мен журналдарын тұрақты қарап отыру ұсынылады: олар өзекті құқық қолдану тәжірибесін және ғылыми пікірталастарды қамтиды.
Семинардың мақсаты
Теориялық материалды талдау, құқықтық позицияны дәлелдеп айту және ауызша баяндау дағдыларын қалыптастыру.
Тәжірибенің мақсаты
Теориялық білімді іс жүзінде қолдану, нақты жағдайларды шешу және ұсыныс-пікір әзірлеу машығын дамыту.
Жазба жұмыстары
Бір тақырып бойынша баяндама немесе реферат дайындауға мүмкіндік беріледі; мазмұнды жұмыстар ғылыми-теориялық конференцияда талқылауға ұсынылуы мүмкін.
Ерекше бөлімді меңгерудің практикалық талаптары
- 1 Белгілі бір қылмысқа жауаптылық көзделген баптың ҚР Қылмыстық кодексіндегі орнын нақты білу.
- 2 Қылмысты анықтау мен саралауды ҚК нормаларына сәйкес терең түсіну.
- 3 Қылмыс құрамының заңдық белгілерін, элементтерін, ауырлататын және жеңілдететін мән-жайларды ажырата білу.
- 4 Аралас (ұқсас) құрамдарды өзара айыра білу.
Сондай-ақ философия, жалпы тарих, логика негіздері және базалық заң пәндері (мемлекет және құқық теориясы, мемлекет пен құқық тарихы, қылмыстық құқықтың жалпы бөлімі және т.б.) бойынша білім қажет. Ерекше бөлім қылмыстық іс жүргізу, криминология, криминалистика, жедел-іздестіру, қылмыстық-атқару құқығымен тығыз байланыста оқытылады.
Пәннің мазмұны
Кіріспе
Қылмыстық құқықтың Жалпы бөлімін меңгергеннен кейін пәннің логикалық жалғасы ретінде Қылмыстық құқықтың Ерекше бөлімі оқытылады. Ерекше бөлімнің маңызы нақты қылмыстардың белгілерін игеруге, әрекетті дұрыс саралауға, ұқсас құрамдардың айырмашылығын көрсетуге, саралаушы және ерекше саралаушы белгілерді анықтауға, сондай-ақ жаза түрі мен мөлшерін белгілеу өлшемдерін түсіндіруге байланысты.
Қылмыстық кодекстерді Жалпы және Ерекше бөлімдерге бөлу дәстүрі 1810 жылғы Франция Қылмыстық кодексінен бастау алып, көптеген елдерде орнықты. Осы үлгі Қазақстан аумағында қолданылған 1922 және 1926 жылдардағы РСФСР ҚК-інде, 1959 жылғы ҚазКСР ҚК-інде және 1997 жылғы 16 шілдеде қабылданған ҚР Қылмыстық кодексінде жалғасын тапты. Бұл құрылым қылмыстық құқық ғылымының да екі бөлімге бөлінуіне негіз болды.
Негізгі бөлім: тақырыптар жүйесі
Төмендегі тақырыптар Ерекше бөлімнің мазмұнын құрайды және құқық қолдану тәжірибесінде аса маңызды қылмыстық-құқықтық институттарды қамтиды.
1-тақырып
Ерекше бөлімнің ұғымы, жүйесі және маңызы
- Ерекше бөлім ұғымы және даму кезеңдері
- Жалпы және Ерекше бөлімдердің бірлігі
- Қылмыстық саясат және құқықтық мемлекет жағдайындағы міндеттер
- Ұлттық қауіпсіздік және сыбайлас жемқорлыққа қарсы құқықтық негіздер
2-тақырып
Адамның жеке басына қарсы қылмыстар
- Өмірге қарсы қылмыстар: адам өлтіру түрлері, абайсызда қаза келтіру
- Өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу
- Денсаулыққа қарсы қылмыстар: зиян келтірудің түрлері, қорқыту
- Медицина саласындағы қылмыстар: міндеттерді тиісінше орындамау, жұқтыру фактілері
- Жыныстық қылмыстар: зорлау, күш қолдану, кәмелетке толмағандарға қатысты әрекеттер
3-тақырып
Отбасына және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстар
- Кәмелетке толмағандарды қылмысқа немесе қоғамға қарсы іс-әрекетке тарту
- Кәмелетке толмағандарды саудаға салу
- Тәрбиелеу және қауіпсіздікті қамтамасыз ету міндеттерін орындамау
- Баланы ауыстыру, асырап алу құпиясын жария ету
- Асырау қаражатын төлеуден жалтару
4-тақырып
Конституциялық құқықтар мен бостандықтарға қарсы қылмыстар
- Тең құқықтылықты бұзу, жеке өмірге қол сұғу
- Тұрғын үйге қол сұқпаушылық, хат-хабар құпиясы
- Дәрігерлік құпияны жария ету
- Ар-ождан және діни сенім бостандығын жүзеге асыруға кедергі келтіру
- Еңбек құқықтарын бұзу, журналист қызметіне кедергі жасау
5-тақырып
Бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар
- Басқыншылық соғысты жоспарлау, әзірлеу, тұтандыру немесе жүргізу
- Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік немесе діни араздықты қоздыру
- ЖҚҚ өндіру немесе тарату, геноцид, экоцид, жалдамалылық
- Соғыс жүргізудің тыйым салынған құралдары мен әдістерін қолдану
6-тақырып
Конституциялық құрылыс негіздеріне және қауіпсіздікке қарсы қылмыстар
- Мемлекетке опасыздық, шпионаж
- Билікті күшпен басып алу немесе ұстап тұру, қарулы бүлік
- Конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге шақыру
- Диверсия, мемлекеттік құпияларды заңсыз алу/жария ету
7-тақырып
Меншікке қарсы қылмыстар
- Талан-тараж: ұғымы, нысандары мен түрлері
- Ұрлық, тонау, қарақшылық: белгілері және саралау өлшемдері
- Алаяқтық; сеніп тапсырылған мүлікті иемденіп алу немесе ысырап ету
- Қорқытып алу; қылмыстық жолмен табылған мүлікті сатып алу/сату
- Көлік құралын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иелену; бөтен мүлікті жою/бүлдіру
8-тақырып
Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар
- Заңды кәсіпкерлікке кедергі жасау; заңсыз және жалған кәсіпкерлік
- Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру
- Банктік сала: несиені заңсыз алу және мақсатсыз пайдалану
- Жалған ақша/бағалы қағаздар, экономикалық контрабанда, тұтынушыларды алдау
- Салық және кеден саласы: төлеуден жалтару, есеп ережелерін бұзу
9-тақырып
Коммерциялық және өзге ұйымдардағы қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстар
- Өкілеттіктерді теріс пайдалану
- Жекеше нотариус, аудитор және күзет қызметі контексіндегі жауаптылық
- Коммерциялық сатып алу; міндеттеріне адал қарамау
10-тақырып
Қоғам қауіпсіздігі және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар
- Терроризм, террористік топ құру/қатысу, кепілге алу
- Ұйымдасқан топ, заңсыз қарулы құрамалар, бандитизм
- Жаппай тәртіпсіздіктер; көлікті айдап әкету/басып алу
- Қауіпсіздік ережелерін бұзу (атом, тау-кен, құрылыс, жарылыс қаупі бар объектілер)
- Қару, оқ-дәрі, жарылғыш заттар айналымы; бұзақылық және тағылық
11-тақырып
Халық денсаулығы мен адамгершілікке қарсы қылмыстар
- Есірткі және психотроптық заттардың заңсыз айналымы
- Притон ұйымдастыру/ұстау; ұрлау немесе қорқытып алу арқылы иелену
- Жезөкшелікке тарту, жеңгетайлық
- Қатыгездік пен күш қолдануды насихаттайтын туындыларды заңсыз тарату
- Мәйіттерді және жерлеу орындарын қорлау
12-тақырып
Экологиялық қылмыстар
- Экологиялық талаптарды бұзу (өндіріс, химиялық/радиоактивті/биологиялық факторлар)
- Суларды, атмосфераны және теңіз аясын ластау; жерді бүлдіру
- Жер қойнауын қорғау және пайдалану ережелерін бұзу
- Заңсыз аңшылық, балық/су биоресурстарын заңсыз алу
- Орманды жою, сирек түрлерге қатысты заңсыз әрекеттер, қорғалатын аумақ режимін бұзу
13-тақырып
Көліктегі қылмыстар
- Теміржол, әуе және су көлігінде қозғалыс қауіпсіздігі ережелерін бұзу
- Жол қозғалысы ережелерін бұзу; оқиға орнынан кетіп қалу
- Сапасыз жөндеу, техникалық ақаулы көлікті пайдалануға шығару, мас адамды жүргізуге жіберу
- Ұшудың халықаралық ережелерін бұзу
14-тақырып
Мемлекеттік қызмет және мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы (сыбайлас жемқорлық) қылмыстар
- Қызмет өкілеттігін теріс пайдалану, асыра пайдалану
- Лауазымды өкілеттікті иемдену; кәсіпкерлікке заңсыз қатысу
- Пара алу/беру, парақорлыққа делдал болу
- Қызметтік жалғандық, қызметтегі әрекетсіздік, салақтық
15-тақырып
Басқару тәртібіне қарсы қылмыстар
Бұл бөлім бастапқы құжатта жалғасып беріледі. Тақырыптың мазмұны басқару тәртібіне қол сұғатын әрекеттерді, олардың белгілерін және саралау ерекшеліктерін қамтиды.
16-тақырып
Сот төрелігіне және жазаларды орындау тәртібіне қарсы қылмыстар
Сот төрелігін жүзеге асыруға, процесс қатысушыларының құқықтарына және жазаларды атқару тәртібіне қарсы қол сұғушылықтардың қылмыстық-құқықтық сипаттамасы.
17-тақырып
Әскери қылмыстар
Әскери қызметті өткеру тәртібіне қарсы әрекеттердің құрамы, саралануы және жауаптылықтың ерекшеліктері.
Қорытынды бағдар
Бұл типтік бағдарлама Ерекше бөлім нормаларын жүйелі түрде меңгеруге бағытталған: қылмыстарды дұрыс саралау, құқық қолдану тәжірибесіне сүйену, құқықтық ұғымдарды нақты игеру және кәсіби ойлау мәдениетін қалыптастыру.