Өтпелі меншіктің дамуы
Өтпелі кезең және мемлекеттік меншікті реформалаудың қажеттілігі
Өтпелі кезеңде нарықтық экономикаға өту мемлекет үшін күрделі міндеттерді алға тартады: меншік қатынастарын өзгерту, оларды қайта құру, жаппай мемлекеттік меншіктен өндіруші мен меншік иесінің жақындасу тетіктерін табу, қажет болғанда олардың толық бірігуін қамтамасыз ету.
Осыдан мемлекеттік меншікті реформалау, оны жекешелендіру және мемлекеттік мүлікті жеке немесе ұжымдық (топтық) иелікке беру мәселесі туындайды. Мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру ғана кәсіпорынның экономикалық еркіндігі мен жауапкершілігін органикалық түрде үйлестіре алады.
Неге реформалау қажет болды?
- Мемлекеттік меншіктің басымдығы бәсекелестіктің әлсіреуіне әкелді.
- Өндіріс тиімділігі төмендеп, кәсіпорындардың тұтынушыға үстемдігі күшейді.
- Тапшылық экономикасының белгілері пайда болды.
Мемлекеттік меншікті реформалау бәсекелестік нарықтық ортаны қалыптастыруға, өндіріс тиімділігін арттыруға және нарықты сапалы тауарлар мен қызметтермен толықтыруға бағытталды.
«Мемлекетсіздендіру» және «жекешелендіру»: ұғымдардың айырмашылығы
Экономикалық әдебиеттерде «мемлекеттен алу» мен «жекешелендіру» ұғымдары кейде теңестіріледі. Алайда олардың мазмұны бірдей емес.
Мемлекетсіздендіру
Мемлекеттің тікелей басқару қызметін қысқартуды білдіреді. Бұл жағдайда кәсіпорынға көбірек еркіндік беріледі, бірақ меншік түрі міндетті түрде өзгермейді.
Негізгі мәні — мемлекеттік кәсіпорындардың толық коммерциялық есепке көшуі. Мемлекетсіздендіру көбіне жекешелендіруге дейінгі аралық кезең ретінде қарастырылады.
Жекешелендіру
Мемлекеттік меншіктің жеке меншікке өтуін білдіреді. Яғни, мүліктің нақты иесі ауысады.
Мақсаттары:
- Жеке меншік иелері тобын қалыптастыру.
- Мемлекеттік кәсіпорын мүлкін жеке адамдарға және коммерциялық құрылымдарға сату арқылы бюджетті толықтыру.
Жекешелендірудің халықаралық тәжірибесі: екі тәсіл
Халықаралық практика жекешелендірудің екі негізгі нұсқасын көрсетеді: қарқынды («қатаң») және кезең-кезеңімен («жұмсақ») жүргізілетін модель.
«Қатаң» нұсқа
Жекешелендіруді қысқа мерзімде, жоғары қарқынмен жүргізуді көздейді. Нарықтық құрылымдарды тез қалыптастыруға бағытталады.
«Жұмсақ» нұсқа
Мемлекеттік секторды бірден «бұзбай», оның қызметін қайта ұйымдастыру арқылы ұзақ мерзімде жекешелендіруді қарастырады. Бұл тәсілде кәсіпорындардың экономикалық еркіндігі біртіндеп кеңейтіледі, баға саясатының белгілі бөлігі либералданады, әрі мемлекет бақылау пакетін сақтауы мүмкін.
Дамыған елдер мен өтпелі экономикалардағы мақсат айырмасы
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде (Ұлыбритания, Франция, Германия, АҚШ) жекешелендіру көбіне мемлекеттік бюджетке қосымша қаржы тарту құралы ретінде қолданылды. Ал өтпелі экономика елдерінде ол жеке меншікті қалыптастыруға және соның негізінде бәсекелестік нарықтық ортаны құруға бағытталды.
Елдер тәжірибесі: модельдер мен құралдар
Дамыған елдер: сатып алу арқылы жекешелендіру
Көп жағдайда мемлекеттік кәсіпорындарды банктер, сақтандыру компаниялары, кейде тұрғындар сатып алды. АҚШ-та сатуды ұзақ мерзімде (шамамен 5 жыл көлемінде) жүргізу тәжірибесі қолданылды: бір мезетте төленетін сома жалпы құнның 20%-ынан аспауы тиіс болды.
Венгрия: жұмыскерлер арқылы сатып алу
Кәсіпорындарды олардың жұмыскерлері сатып алған жағдайлар болды. Мұнда жұмыскерлердің жеке қаражатымен қатар, кәсіпорынның табысы және банк несиелері де пайдаланылды.
Чехословакия: аукцион, капитал тарту және ваучерлік тетік
Шағын кәсіпорындар аукцион арқылы сатылды. Ірі кәсіпорындарды жекешелендіру тұрғындар қаражатын, банк несиелерін және шетел капиталын тартуға сүйенді. Сонымен бірге кәсіпорындарды сатып алуға мүмкіндік беру үшін тұрғындарға купондар мен чектер тегін таратылып, олар жекешелендірілген кәсіпорындардың акцияларына айырбасталды.
Ресей: ваучер арқылы жаппай қатыстыру
Негізгі мақсат — мемлекеттік мүлікті сатып алу негізінде меншік иелері тобын жедел қалыптастыру. Тұрғындарға бірдей мүмкіндік беру үшін жекешелендіру чектері (ваучерлер) таратылды. Әр ваучердің құны 100 рубль болды және оны сатуға, жекешелендірілетін объектілердің акцияларын алуға, сондай-ақ жекешелендіру қорларына салуға мүмкіндік берілді.
Қазақстан: кезеңдік модель және инвестициялық қорлар
Қазақстандағы жекешелендіру Чехословакия моделіне ұқсас түрде екі кезеңмен жүргізілді. Бірінші кезеңде қайтаруды қажет етпейтін тұрғын үй купондары арқылы үйлер мен пәтерлер жекешелендірілді. Екінші кезеңде тұрғындар қайтарылмайтын жекешелендіру купондарын алды, оларды тек инвестициялық жекешелендіру қорлары арқылы пайдалану көзделді (мұндай қорлар шамамен 120 болды).
Негізгі кемшілік
Инвестициялық купон иесі шешімді өз бетінше қабылдай алмады: купонды тек қорға салу мүмкін болды. Бұл нақты кәсіпорындарды жекешелендіруге тікелей қатысуды шектеді.
Холдингтік құрылымдар және нәтиже мәселесі
Жекешелендіру барысында кәсіпорындарды жұмыскерлердің сатып алу мүмкіндігі қарастырылып, ашық және жабық типтегі акционерлік қоғамдар құрылды. Кей жағдайларда акциялардың 51%-ы мемлекетке тиесілі болып қалды.
Алайда мемлекеттің холдинг типіндегі акционерлік қоғамдарға қатысуы айтарлықтай нәтиже бермеді: әлсіз, банкротқа жақын кәсіпорындарды «тірілту» мүмкін болмады. Координациялық қызмет көбіне басшыларды бекіту, өндіріс көлемін үйлестіру және пайданы холдинг қажеттілігіне пайдалану шеңберінде шектелді. Нәтижесінде айналым қаражатының тапшылығы тереңдеп, кәсіпорындардың банкроттық тәуекелі артты.
«Жұмсақ жекешелендіру»: дамушы елдер тәжірибесі
Нарықтық экономикасы дамыған елдерге қарағанда, ТМД мен Шығыс Еуропаның бірқатар мемлекеттерінде, сондай-ақ «үшінші әлем» дамушы елдерінде «жұмсақ жекешелендіру» нұсқасы кең қолданылды. Бұл тәсіл Чили, Индонезия, Үндістан, Алжир, Марокко, Мексика, Түркия, сондай-ақ жаңа индустриялы елдер — Оңтүстік Корея мен Тайвань тәжірибесінде көрініс тапты.
Бұл нұсқа мемлекеттік секторды жедел қысқартуды емес, оның қызметін қайта ұйымдастыруды және ұзақ мерзімде жекешелендіруді көздейді. Әдетте кәсіпорындардың дербестігін біртіндеп арттыру, баға саясатын ішінара либералдандыру, «қатысу қоры» сияқты тетіктерді акционерлендіру және мемлекеттің бақылау пакетін сақтауы арқылы іске асады.
Мемлекетсіздендіру мен жекешелендірудің кең мақсаттары
Өтпелі экономикада мемлекетсіздендіру және жекешелендіру мемлекеттік меншіктің монополиялық жағдайын әлсіретіп, экономикаға нарықтық сипат берумен ғана шектелмейді. Бұл саясат экономикалық тұрақтандыруға және экономикалық өсуді қамтамасыз етуге де бағытталады.
Күтілетін нәтижелер
- Ұлттық экономикаға шетел инвестициясын тарту.
- Мемлекеттік қарызды қысқарту және жеке кәсіпорындар мен халық табысын ұлғайту арқылы өмір сүру деңгейін көтеру.
- Бәсекелестік нарықтық ортаны қалыптастыру.
Жекешелендірудің анықтамасы: кең және тар түсінік
Кең мағынада
Жекешелендіру — мемлекеттің экономикаға араласуын қысқарту, тікелей өндірушілердің шаруашылық және технологиялық бастамасына кең өріс ашу, мемлекеттік емес секторларды дамытуды жүйелі түрде қолдау саясаты. Бұл тұрғыдан алғанда, жекешелендіру экономиканы мемлекет қарамағынан алу үдерісі ретінде түсіндіріледі.
Тар мағынада
Жекешелендіру — мемлекеттік мүліктің нақты қожайынының ауысуы; мемлекеттің иелігіндегі немесе шаруашылық мақсатта пайдаланылып жүрген мүлікті жеке тұлғаларға немесе олардың бірлестіктеріне сату (кейде беру).
Негізгі мақсат және міндеттер
Жекешелендірудің негізгі мақсаты — бір орталықтан жоспарланатын экономикадан нарықтық экономикаға көшу үшін қажетті жағдайлар жасау. Бұл мақсатқа жету үшін бірқатар міндеттерді шешу қажет:
- Көптеген мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлеу, шағын және жаппай жекешелендіру арқылы рынок талаптарына сай шаруашылық құрылымдарды жедел қалыптастыру.
- Шаруашылық жүргізуші субъект ретінде жеке меншік иелері тобын қалыптастыру.
- Бәсекелестік ортаны құру және өндірісті монополиясыздандыруды қамтамасыз ету.
- Шағын және орта бизнесті дамыту.
- Ірі және бірегей шаруашылық объектілерін дербес қайта құру жобалары арқылы іске асыру.
- Жеке бизнестің артықшылықтарын пайдалану және шетелдік инвесторларды тарту арқылы тиімді шаруашылық құрылымдарын қалыптастыру.
- Құнды қағаздар нарығын тірек ете отырып, инвестициялық құрылымдар жүйесін нығайту және дамыту.