Нарықтық механизмді аймақтық экономиканы басқарудың негізгі қозғалтқыш күші деп ұғыну

Аймақтық саясатты басқарудың ерекшеліктері

Бүгінгі таңда аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуындағы алшақтықтарды, дағдарыстық құбылыстарды және жекелеген аумақтардың артта қалуын жүйелі түрде шешпей, саяси тұрғыдан тұрақты қоғам мен орнықты өсетін ұлттық экономиканы қалыптастыру мүмкін емес.

Аймақтардың біркелкі дамымауының негізгі себептері

Ұдайы өндірістегі циклдік дағдарыстардың жалғасуы, өндірістік және шаруашылық құрылымдардың бұзылуы.
Салалық әртараптандыру деңгейінің төмен болуы және сыртқы нарықтарға тәуелділік.
Өндіріс факторларының жаңа ғылыми-техникалық талаптарға толық сәйкес келмеуі.
Климаттық және табиғи жағдайлардың күрделілігі, экологиялық апаттардың салдары.
Жергілікті халықтың тарихи-әлеуметтік-мәдени ерекшеліктері мен демографиялық үрдістердің ықпалы.

Қазақстан өңірлерінің дамуы және басқарудың рөлі

Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы мен келешектегі өрлеуі көбіне оның өңірлері мен облыстарының даму деңгейіне байланысты. Әрбір облыс — өзіне тән ерекшелігі бар күрделі әкімшілік-шаруашылық кешен; оның аясында көптеген ауқымды экономикалық міндеттерді шешуге болады.

Орталықсыздандырудың артықшылықтары

Облыстық органдар орталықсыздандыру мүмкіндіктерін тиімді пайдаланып, бірқатар мәселелерді өз деңгейінде бақылап, жедел шешуге қабілетті. Экономикалық, әлеуметтік және саяси үдерістер туралы деректер аумақ ішінде жылдам жинақталып, қажетті басқарушылық шешімдер уақтылы қабылданады. Бұл — экономикалық еркіндіктің маңызды құрамдас бөлігі.

Экономика ғылымының практикалық міндеті

Осыған байланысты экономикалық ғылымның өзекті бағыты — нақты облыстар, аудандар мен қалалардағы шаруашылық құбылыстары мен үдерістерін зерттеу. Мұндай тәсіл өңірлік саясатты дәлелді етуге және жергілікті ерекшеліктерді есепке алуға мүмкіндік береді.

Нарыққа көшу және өңірлік басқарудағы бетбұрыс

Мәселенің бұлай қойылуына бірқатар фактор әсер етті: тоталитарлық жүйе кезеңінде өңірлердің жағдайына орталықтандырылған басқару тарапынан жеткілікті көңіл бөлінбеуі; салалық басқарудың күйреуі; технологиялық бірліктің әлсіреуі; егемендік алғаннан кейін халық шаруашылығын қайта құрылымдау қажеттілігі. Бұл өзгерістер өндірісті өңірлерде жаңғыртуға тікелей ықпал етті.

Нарықтық механизм және мемлекеттік саясат

Нарықтық механизм өңірлік экономиканы басқарудың негізгі қозғаушы күші ретінде қарастырылады. Қазақстанда оң үрдістердің бірі — өңірлік басқаруға бетбұрыстың жасалуы. Мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясаты реформалардың салмақ орталығын өңірлер деңгейіне біртіндеп көшіру және жергілікті басқару органдарының тиімді өзара іс-қимылын дамыту арқылы жүзеге асады.

Бюджеттік өкілеттіктер

Барлық деңгейдегі бюджеттерді қалыптастырудағы жергілікті органдардың өкілеттігін күшейтуге бағытталған пәрменді тетіктерді енгізу маңызды.

Атаулы қолдау

Орталықтандырылған көмектің атаулылығын қамтамасыз ету, қолдау нысандарын әртараптандыру, өңір ерекшеліктерін ескере отырып білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау үшін мақсатты субвенциялар енгізу қажет.

Тұрақты аударымдар

Реттелетін кірістерден жоғары тұрған бюджеттерге аударымдардың тұрақты жылдық мөлшерін белгілеу өңірлердің жоспарлау қабілетін күшейтеді.

Жергілікті атқарушы органдардың жауапкершілік аясы

Кедейлік пен жұмыссыздыққа қарсы күрес.
Шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту.
Жұмыс істемейтін өндірістерді қайта құрылымдау және бөліктеу.
Дәрменсіз кәсіпорындарды, соның ішінде агроөнеркәсіп кешеніндегі кәсіпорындарды санациялау.
Банкроттық және тарату рәсімдерін жүзеге асыру.

Еңбек нарығы, кадр даярлау және білім сапасы

Өңірлер бойынша өзекті міндеттердің бірі — еңбек нарығының ерекшеліктерін зерттеу, ондағы олқылықтарды жою және Қазақстанның еңбек нарығын толық қамтитын білікті мамандарды даярлау. Осы мақсатта елдегі оқу орындарының тек мемлекеттік стандарттармен шектелмей, халықаралық стандарттарға сай жұмыс істеуі күн тәртібіне қойылып отыр.

Сапаны реттеу және ашық бақылау

Кәсіби білім беру сапасына мемлекеттік реттеу органдарының назары күшейіп, бақылау тетіктері ашық әрі түсінікті болуы қажет. Бұл еңбек нарығына қажетті құзыреттердің тұрақты қалыптасуына ықпал етеді.

Қайта құру үдерістері және басқарудағы үйлесім мәселелері

Аумақтық шаруашылық жүргізуде күрделі қайта құру үдерісі жүріп жатыр. Ғылым мен практика өңірлерді басқару жүйесін жетілдірудің, сондай-ақ өңірлердің экономикалық және әлеуметтік дамуын мемлекеттік реттеуді ұйымдастырудың тиімді жолдарын іздестіруде.

Нарыққа көшу барысында өңірлердің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіндегі айырмашылықтар шаруашылықты аумақтық ұйымдастырудағы сәйкессіздіктер салдарынан тереңдей түсті. Мемлекеттік және өңірлік басқару құрылымдары бағыттарының бірізділігі мен үйлесімділігінің жеткіліксіздігі реформалардың бірыңғай мемлекеттік саясатын мақсатты түрде жүзеге асыруды қиындатады.

Шешім қабылдаудағы тәуекелдер

Өңірлік деңгейде

Дағдарыстан шығу жолдарын таңдауда стратегиялық міндеттер кейде назардан тыс қалады.

Жалпы мемлекеттік деңгейде

Шешім қабылдағанда өңірлік ерекшеліктер жеткілікті ескеріле бермейді.

Сонымен бірге тәжірибе экономиканы басқарудың өңірлік деңгейі нарық талаптарына толық дайын болмағанын көрсетті. Әміршілдік-әкімшілдік жүйе жағдайында кез келген аумақтың экономикасын одақтық, республикалық және салалық органдар басқарды, ал өңір экономикасын тұтас басқару жүйесі қалыптаспады. Жаңа шаруашылық жағдайлары нарықтық қатынастарды қалыптастыруда аумақтық ерекшеліктерге байланысты қосымша проблемаларды туындатты. Бұл, өз кезегінде, негізді өңірлік саясатты әзірлеп, оны іске асыруды талап етеді.

Өңірлік саясатқа қойылатын талаптар

1 Бірыңғай жалпы республикалық нарықтың Қазақстандағы өңірлік нарықтардың шоғырланған жүйесі ретінде қызмет етуін қамтамасыз ету.
2 Аса маңызды аумақтық басымдықтарды және артықшылық алатын салаларды негіздеу; өндіргіш күштерді орналастыруды мемлекеттің макроэкономикалық саясатының стратегиялық мақсаттарын ескере отырып ұтымды ету.
3 Жалпы мемлекеттік және өңіраралық байланыстар жүйесін құруда жалпы республикалық мүдделердің басымдығын қамтамасыз ету.
4 Өңірлердің сан алуан экономикалық мүмкіндіктерін, аумақтық еңбек бөлінісін және өңірлік кооперацияның объективті артықшылықтарын тиімді пайдалану.
5 Ресурстық әлеуеті мен артықшылықтары бар өңірлердің резервтерін тиімді пайдалану және артта қалған, қолайсыз өңірлерді мемлекеттік қолдау жүйесімен толықтыру.
6 Артта қалған және тоқырауға ұшыраған аудандарды қолдау арқылы әлеуметтік жағдайдағы шамадан тыс өңірлік теңсіздіктерді азайту; азаматтардың тұрғылықты жеріне қарамастан тең мүмкіндігін қамтамасыз ету.
7 Республикалық маңызы бар өңірлік проблемаларды мемлекет деңгейінде шешу қажеттілігі (Арал өңірін қайта жаңғырту, бұрынғы Семей ядролық сынақ полигонына іргелес аудандарды экономикалық және әлеуметтік сауықтыру және т.б.).
8 Ерекше жағдайлары бар өңірлерде нарықтық өзгерістерді іске асыру барысында әлеуметтік әділдіктің өңірлік қағидатын жүзеге асыру үшін мемлекеттік ықпал ету шараларын қамтамасыз ету.

Zharar.kz