Қазақша рефераттар

Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы жайлы

Шоқан Уәлиханов: ғалым, ағартушы, зерттеуші

Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835–1865) — қазақтың ұлы ғалымы, ориенталист, тарихшы, этнограф, фольклорист, ағартушы, демократ. Ол қазіргі Қостанай облысы аумағындағы Құсмұрын бекетінде 1835 жылы дүниеге келген. Балалық шағы ата қонысы Сырымбет тауының (Көкшетау өңірі) баурайында өтті. Әкесі — Шыңғыс, ұлы атасы — Уәлихан, арғы атасы — Абылай.

Ерте қалыптасқан қызығушылық

Шоқан Сырымбетте халық өмірінің қайнаған ортасында өсті. Жас күнінен тарихи өлең-жырларды, аңыз бен әңгімені ықыласпен тыңдап, зердесіне тоқып отырған. Тіпті Құсмұрындағы шағында-ақ «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын жазып алғаны айтылады. Сырымбетте аңыздар мен жырлар сюжетіне сурет салуға да әуес болған.

Білім жолы және тілдік дайындығы

Шоқан табиғатынан зерек, алғыр болды. Әуелі Құсмұрында қазақ мектебінде оқып, арабша хат таныды. Дәстүр бойынша «жеті жұрттың тілін білуге» тиіс хан тұқымы ретінде ол Шығыс тілдерін — араб, парсы, шағатай тілдерін — жастайынан меңгеріп, кейін Орта Азия түркі тілдерін де игерді.

1847 жылы Омбыдағы кадет корпусына оқуға түседі. Сібірдегі ең таңдаулы оқу орындарының бірі саналған бұл корпус, декабрист А. Завалишиннің сөзімен айтқанда, «ағартушылық пен патриотизм өркен жайған жер» еді.

Омбыдағы жылдар: ықпал еткен ұстаздар мен орта

Бірге оқыған досы Г. Н. Потанин: «Шоқан тез өсті, орыс жолдастарын басып озып отырды. Екі-үш жылдан кейін-ақ ол өз класындағылардан ғана емес, өзінен екі жас үлкендердің класындағыларды да идея жағынан басып озды», — деп жазады.

Шоқанның рухани өсуіне орыс әдебиетінің мұғалімі, ориенталист Н. Ф. Костылецкий; мәдениет тарихы курсын жүргізген айдаудағы ғалым Гонсевский; әдебиетші В. Т. Лободовский (Н. Г. Чернышевскийдің жастық шағындағы досы, кейін идеялас әріптесі) ерекше ықпал етті.

Костылецкийдің ықпалымен 1852 жылы Шоқан мен И. Н. Березин арасында тікелей ғылыми байланыс орнайды. Березиннің тапсырмасымен Шоқан Тоқтамыстың «Хан жарлығына» талдау жасап, алғашқы ғылыми жұмысын жазады. Потаниннің айтуынша, мұғалімдері 14–15 жасар Шоқанға сол кездің өзінде болашақ ғалым ретінде қараған.

Қызмет және азаматтық ұстаным

1853 жылы Шоқан кадет корпусын 18 жасында тәмамдап, Омбыда әскери қызметте қалады. Бір жылдан кейін Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік-батыс аймағын басқаратын генерал-губернатор Г. Х. Гасфорттың адъютанты болып тағайындалады. Сонымен қатар Батыс Сібір өлкесінің Бас басқармасы оны айрықша тапсырмаларды орындайтын офицер ретінде ұстайды.

Қызмет барысында Шоқан бюрократ-мансапқор шенеуніктердің озбырлығына және патша өкіметінің отаршылдық саясаты туғызған әділетсіздікке қарсы тұрып, қысым көреді. Бұл жайлы ол достары — М. Ф. Достоевский, А. Н. Майков, В. Курочкин, К. К. Гутковскийге жазған хаттарында Омбыдан кетуді, туған халқына пайдасы тиетін қызмет істеуді армандайтынын білдірген.

Экспедициялар және ғылыми мұра

Адъютанттық қызмет атқара жүріп, Шоқан Орта Азия халықтарының тарихын, этнографиясын, географиясын жүйелі түрде зерттеуге белсене кіріседі. 1855 жылы Орталық Қазақстанды, Жетісу мен Тарбағатайды аралап, қазақ халқының тарихы, әдет-ғұрпы, діни ұғымдары туралы мол дерек жинайды.

1856 жылы қырғыз елін зерттеу экспедициясына қатысып, қырғыздар мен Ұлы жүз қазақтарының тарихы мен этнографиясы жөнінде мәліметтер жинайды, фольклор үлгілерін жазып алады. Кейін Құлжа қаласына барып, Жоңғария тарихына ден қояды. 1857 жылы қырғыз еліне қайта сапар шегеді.

Негізгі еңбектері

  • «Жоңғария очерктері»
  • «Қырғыздар туралы жазбалар»
  • «Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы»
  • «Ыстықкөл сапарының күнделіктері»
  • «Қытай империясының батыс өлкесі және Құлжа қаласы»

Бұл еңбектерді орыс ғалымдары аса жоғары бағалаған. Оларда жергілікті халықтардың тарихы, мәдениеті, әдебиеті мен әдет-ғұрпы терең талданады. Шоқан табиғатты да, ел тұрмысын да жазушылық шеберлікпен суреттегендіктен, орыс достары оны «қазақтар туралы жазатын орыс әдебиетшісі» деп атаған.

«Манас» және қырғыз эпосын ғылыми таныту

Шоқан қырғыз халқының «Манас» және «Семетей» дастандарын аса құнды мұра ретінде бағалады. Ол «Манасты» даланың «Илиадасына» теңеп, ал «Семетейді» «Манастың» жалғасы — қырғыздың «Одиссеясы» деп сипаттады. «Манас» жырын алғаш рет баспаға ұсынып, орыс ғалымдарына таныстырғандардың бірі де — Шоқан.

Ғылыми қауымдастық мойындауы

П. П. Семенов-Тян-Шанский Жетісу өңіріндегі зерттеулерін жүргізгенде Шоқанмен кеңесіп отырған. Оның ұсынысымен 1857 жылы Шоқан Орыс географиялық қоғамының толық мүшелігіне сайланды.

Қашқария сапары және Петербург кезеңі

1858–1859 жылдары Шоқан Қашқарияға атақты саяхатын жасайды. Қашқариядан жинаған деректер оның дүниежүзілік география ғылымына қосқан ірі жаңалығы саналды.

Шоқан өмірі мен ғылыми шығармашылығындағы аса елеулі кезең — 1859 жылдың соңында Петербургте болуы. Бұл қалада ол идеялық тұрғыдан кемелденіп, әлеуметтік ой-өрісін кеңейтеді. Алайда денсаулығы нашарлап, елге қайтуға мәжбүр болады.

Өмірінің соңы және естелік

Шоқан Уәлиханов 1865 жылы қайтыс болды. Оның сүйегі Алтынемел тауының баурайындағы Көшен-Тоғай деген жерге жерленген. Оның мезгілсіз қазасы сүйген қазақ халқына да, орыс достарына да ауыр тиді.

Шоқан басына ескерткіш орнатуды ұйымдастыруда және шығармаларын жинап, бастырып шығаруда орыс ғалымдарының еңбегі ерекше болды. Орыс географиялық қоғамы 1904 жылы басып шығарған жинаққа жазған алғысөзінде академик Н. И. Веселовский: «Шоқан Уәлиханов шығыстану әлемінде құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыққанда, орыстың шығысты зерттеуші ғалымдары оны таңғажайып құбылыс деп танып, түркі халықтарының тағдыры туралы одан маңызы зор, ұлы жаңалықтар күтті. Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі бұл үмітті үзді», — деп жазды.

1958 жылы Уәлихановтың Алтынемелдегі қабірі басына биік обелиск орнатылды. Кауфман қойғызған мәрмәр тас сол обелиск қабырғасына өріліп, жымдастырылған.