А. Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі
А. Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі
Бір кезеңде репрессияға ұшырап, қаза тапқан боздақтардың есімі кейін қайта жаңғырып, ұмыт қалғаны табылды, көмескі тартқаны айқындалды. Қазақ руханиятының алыптары халық санасына қайта оралды. Сол алыптардың алдыңғы қатарында ағартушылық-демократиялық бағытты ілгері жалғастырған ірі ғалым-тілші, әдебиет зерттеуші, түрколог, дарынды ақын-аудармашы әрі қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов тұр.
Дәстүрлі құжаттар бойынша Ахмет Байтұрсынов 1873 жылдың 18 қаңтарында қазіргі Қостанай облысы, Торғай атырабындағы Сартүбек деген жерде дүниеге келген. Ел ішінде беделді, қайратты адам болған Шошақұлы Байтұрсынның шаңырағында өседі. Ал Ахметтің өзі жазған “Өмірбаянында” мешін жылы, 1872 жыл деп көрсетіліп, туған жері ретінде Торғай уезі, Тосын болысының № 5 ауылы аталады.
Балалық шақ: дала тәрбиесі және ерте оянған әділет сезімі
Қалың қазақ ортасы, қаймағы бұзылмаған сахара тұрмысы табиғатынан дарынды туған баланың сезім дүниесін, ой әлемін тербеп өсірді. Бірақ әділетсіздіктің ащы шындығы Ахметтің жүрегін ерте жаралады. Он үш жасында-ақ зұлымдық пен зорлықтың салмағын көріп, өмірдің қаталдығына бетпе-бет келеді.
1885 жылы 12 қазанда әкесі Байтұрсын мен оның інісі Ақтас қорлыққа шыдамай, ояз начальнигі Яковлевке қарсы шығады. Оқиғаның соңы дүние-мүліктің тартып алынуына, түрме мен абақтыға, 15 жылға Сібірге жер аударылуға ұласады. Бұл трагедия жас Ахметтің мінезін шыңдап, әділет үшін күреске бейімдеген ауыр сабақ болды.
Білім жолы: ауыл мектебінен Орынборға дейін
- 1882–1884 жылдары әуелі үйінде көзі ашық адамдардан хат танып, кейін жақын ауыл мектебінен сауат ашады.
- 1886–1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық орысша-қазақша училищеде оқиды.
- 1891–1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте білім алады.
Ұстаздық және қоғамдық күрес
1895 жылдың 1 маусымынан бастап Ахмет Байтұрсынов мұғалімдік қызметке кіріседі. Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы өңірлерінде бала оқытып, ел өмірінің өзегіне етене араласады. Әділет үшін күреседі, жуандар мен байлардың озбырлығына қарсы пікірін ашық білдіреді, патшалық отаршылдық саясатты айыптайды.
Екі сыныптық мектептерде ұстаз бола жүріп, 1901 жылдан бастап бос уақытын өздігінен ізденуге арнайды: көп оқиды, әдебиетпен айналысады, оқу құралдарын жинақтайды. Осы кезеңде ел ішінде оқыған, еркін мінезді, батыл ойшыл ретіндегі беделі арта түседі.
1909 жыл: Семей абақтысы және шираған қайрат
Полиция тыңшыларының жаласымен, губернатор Тройницкийдің жарлығы бойынша Қарқаралыдағы екі сыныптық училищінің меңгерушісі Ахмет Байтұрсынов 1909 жылғы 1 шілдеде Семей түрмесіне қамалады. Сотсыз, үкімсіз сегіз ай бойы нақақ азап көреді. Алайда бұл кезең оның жігерін жасытып қана қоймай, күреске белді бекем буындырды.
Осы шақта бостандықты аңсаған, күреске шақырған өлеңдер жазады. Қазақстанда тұру құқынан айырылғандықтан, 1910 жылғы 21 ақпанда түрмеден босап, наурыз айында Орынборға келеді.
“Қазақ” газеті және ұлт санасын ояту (1913–1918)
1913–1918 жылдары Ахмет Байтұрсынов “Қазақ” газетінің редакторы ретінде орасан зор әлеуметтік-тарихи қызмет атқарды. Халық өмірінің ең өзекті мәселелерін көтеріп, елді прогреске, өнер-білімге үндеді. Бұл кезең оның қоғамдық ойдағы салмағын айқындаған, ықпалы күшейген уақыт болды.
Алаш кезеңі және 1919 жылғы бетбұрыс
Алаш қозғалысы тұсында (1918–1919 жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов ұлт азаттығы жолындағы күрестің жетекші тұлғаларының бірі болды. Азапты толғаныс пен саяси эволюциядан өтіп, 1919 жылдың наурызында қазақ халқының мүддесіне қызмет етеді деген үмітпен Кеңес өкіметі жағына өтеді. Ол Қазақ өлкесін басқару жөніндегі әскери-революциялық комитеттің мүшесі ретінде оның жұмысына белсене араласады.
Кейін халық ағарту комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің мүшесі, Коммунистік партия мүшесі (1920–1926), Қазақстан академиялық орталығының жетекшісі, сондай-ақ Ташкент пен Алматыдағы жоғары оқу орындарында профессор болады. Бұл — жаңа дәуірдің талаптарына жауап беруге ұмтылған қайраткердің күрделі таңдаулар кезеңі.
Үміттің үзілуі: қуғын-сүргін және қаза
Алайда арман ақталмады: Кеңес өкіметі отаршылдықтың көптеген тетіктерін өзге формада жалғастырды, ал Алаш зиялылары біртіндеп қуғынға түсті. Қанқұйлы кезеңде Ахмет Байтұрсынов 1929 жылы тұтқындалып, абақты мен лагерь азабын көреді. 1936 жылы елге қайтып келгенімен, 1937 жылы қайта репрессияға ұшырап, 1938 жылы атылды.
Ұлы жүректің ауыр тағдырын толық қамтып жазу үшін архив деректері, замандастар естелігі және тарихи материалдарға сүйену қажет. Қолда бар ең бағалы деректердің ішінде оның өзі орыс тілінде жазған “Жизнеописание” (1929, 8 наурыз) және “Биография” (1929, 21 тамыз) атты материалдары ерекше маңызды. Бұл құжаттар Алматы университетінің архивінде сақталған.
Ғылыми мұраның бағалануы: қазақ, түркі және орыс ғылыми ортасы
Ахмет Байтұрсыновтың ғалымдық, ақындық, публицистік және қайраткерлік еңбегі өз дәуірінде жоғары бағаланды. Қазақ пен түркі әлемі ғана емес, орыс ғалымдарының тарихи тұжырымдары да айрықша мәнге ие. Профессор А. Смайлович пен Е. Поливанов оның ғылыми еңбектері туралы бағалы пікірлер қалдырған.
Оның өмірі мен қызметіне арналған іргелі еңбектер, негізінен, туғанына елу жыл толған мерейтой тұсында жарық көрді. “Қырғыз (қазақ) өлкесін зерттеу қоғамы еңбектерінде” (Орынбор, 1922) орыс тілінде екі мақала жарияланды. Солардың бірі — Міржақып Дулатовтың “Ахмет Байтұрсынұлы (биографиялық очерк)” мақаласы. Ондағы тарихи деректер бүгінге дейін маңызын жойған жоқ; кейінгі көптеген авторлар дәл осы материалдарға сүйенгені аңғарылады.
Энциклопедиялық баға және замандастар үні
Мәскеуде 1929 жылы “Коммунистік академия” баспасынан шыққан “Әдебиет энциклопедиясының” 1-томында Ахмет Байтұрсынов “аса көрнекті қазақ ақыны, журналисі және педагогі” ретінде бағаланып, қазақ тілі емлесінің реформаторы, грамматиканың және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы екені атап көрсетіледі.
“Ақаң ашқан қазақ мектебі, Ақаң түрлеген ана тілі, Ақаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны, “Қырық мысал”, “Маса” еңбегі, “Қазақ” газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істелген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты — біз ұмытқанда да тарих ұмытпайтын істер болатын...”
“Ақжол”, 1923 жыл, 4 ақпан.
“Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде... ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттың арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді...”
“Еңбекші қазақ”, 1923 жыл, 30 қаңтар.
“Қазақтың дыбысына, сөзіне арнап әліппе мен әріп, тіл һәм оқу құралдарын шығарып, қазақтың жалпақ тілін талайға үйреткен — Ақаң еді. Ұлт қамын көксеп, қазақ құлшылыққа кез болғанда бостандыққа жол көрсеткен — Ақаң еді.”
“Ақжол”, 1923 жыл, 4 ақпан, №270.
Тыйым салынған есім: зұлмат жылдардың көлеңкесі
Кейін әділет қағидалары аяққа тапталып, адамшылықты езіп-жаншыған зұлмат жылдарда көп нәрсе әдейі бұрмаланды. Сол шақта Ахмет Байтұрсыновтың еңбегін талдау түгілі, атын атаудың өзі қауіпті қылмысқа айналды. Дегенмен ескі газет-журналдарды ақтарып, архивтерді қараған, көне кітаптарды оқыған зерделі жандардың алдынан Ахмет Байтұрсынов мұрасы тұтас бір тау сілеміндей болып шыға берді.