Жайып ұстау тәсілі

Қора ауасын алмастыру: маңызы, түрлері және тиімді ұйымдастыру

Мал қорасында мал ұзақ тұрған сайын ауаға денеден бөлінетін жылу, су буы және зиянды газдар жиналып, ауаның құрамы бұзылады. Терезелер жабық болып, ауа алмасуы жеткіліксіз болса, ылғал мен газдардың мөлшері одан әрі артады. Мұндай ластанған ауаны уақтылы сыртқы таза ауамен алмастырмаса, ол мал организміне зиян келтіріп, өнімділікті төмендетеді, әлсіретеді, ауруға шалдықтырады және өлім-жітім қаупін арттырады.

Механикалық ауа алмастыру

Ауа арнайы электрлі құрылғылармен қозғалысқа келтіріледі. Артықшылығы — ауа райына тәуелсіз: жүйе өз қуатына байланысты қажетті мөлшерде таза ауаны кіргізіп, ластанған ауаны шығарып тұрады.

Табиғи ауа алмастыру

Сыртқы ауаның қозғалысына және ішкі–сыртқы температура айырмасына тікелей тәуелді. Суық, желді күндері тиімді; тынық әрі жылы күндері нашарлап, кейде мүлде тоқтап қалуы мүмкін.

Табиғи вентиляциядағы негізгі элементтер

Ескі ауаны шығаратын тік шахталар (төбе арқылы).
Таза ауаны мөлшерлеп кіргізетін арнайы құбырлар (кейде терезе ойықтарының жоғарғы жағынан, кейде азық науаларының астынан).
Жобалау және пайдалану кезінде құбырлардың қимасы мен саны есептеліп, белгілі уақыт ішінде кіретін және шығатын ауа мөлшері бақыланады.

Аралас және каналды-секциялық (бөлмелі) вентиляция

Аралас вентиляцияда қораға кіретін ауа механикалық тәсілмен беріледі, ал ескі ауа табиғи жолмен шығарылады (кейде керісінше: шығару механикалық, кіргізу табиғи болады). Осындай жүйелердің бір түрі — каналды-секциялық (бөлмелі) вентиляция. Ол ірі қара мал ұстайтын, сиыр бұзаулайтын және бордақыдағы жас мал қораларында қолдануға ұсынылған.

Таза ауаны беру

Таза ауа механикалық әдіспен азық науаларының астындағы каналдармен жүріп, әр 2 сиырға арналған тесіктер арқылы қораға таралады.

Ескі ауаны шығару

Қора ішіндегі артық қысым әсерінен ескі ауа табиғи түрде төбедегі тік орнатылған, бір-бірінен белгілі қашықтықта орналасқан 3 секциялы шахталар арқылы сыртқа шығады (өлшемі шамамен 80 × 80 см).

Автоматты басқару

Жүйеде автоматты басқарылатын шкаф, магниттік температураға қосып-ажыратқыш тетік және электрлі калориферлі жылытқыш болуы мүмкін.

Ауа шығару құбырларына қойылатын гигиеналық талаптар

Құбырдың жоғарғы бөлігі жауын-шашын түспеу және соруды жақсарту үшін қалпақпен (дефлектормен) жабдықталуы керек.
Құбыр саңылаусыз және жылыланған болуы тиіс: жылы, ластанған ауа құбырдың басына жетпей суып кетсе, конденсат түзіледі.
Құбырдың жоғарғы ұшы шатырдың ең биік нүктесінен кемінде 1,2–1,5 м жоғары шығуы қажет. Қысқа болса, ауа шығарудың орнына кері ағын пайда болуы мүмкін.
Құбырдың тиімді биіктігі әдетте 3,5–5 м деп есептеледі: биіктеген сайын тарту күші жақсарады.
Ішкі беті тегіс болуы керек: көлденең бөгеттер, ойықтар, шаң мен су буын ұстап қалып, саңылауды тарылтатын элементтер болмауы тиіс. Әр құбырда шығатын ауаны реттейтін жылжымалы қақпақ (жапқыш) орнатылады.

Қора ауасының ылғалдылығы: су буы бойынша есептеу логикасы

Атмосфералық ауадағы су буының мөлшері температураға, ауа қозғалысына, жыл мезгіліне, жер бедеріне, тәулік уақытына, ауа райына және су көздеріне байланысты өзгеріп отырады. Ал қора ішіндегі ылғалдың негізгі бөлігі (шамамен 70–80%) малдардың тынысымен және денесінен бөлінетін буға тиесілі; қалған бөлігі технологиялық процестерден және бөлшектер мен жабдық беттерінің булануынан құралады. Сондықтан қора ауасының ылғалдылығы сыртқы атмосфераға қарағанда жиі жоғары болады.

Мал түрі мен өнімділігі әсері

Ылғалдылық тек мал санына емес, түріне, жасына, салмағына, өнімділігіне және физиологиялық күйіне байланысты өзгереді. Мысалы, орташа тірі салмағы 500 кг және тәулігіне 15 л сүт беретін сиыр бір тәулікте демімен шамамен 10 л су буын бөледі; жұмыс аты — шамамен 8 л.

Температура және шошқа қоралары

Ауа температурасы 20°С-қа артса, мал демімен бөлінген су буының ауаға сіңу мөлшері екі есеге дейін ұлғаюы мүмкін. Шошқа қораларында еденнен булану мөлшері кейде шошқаның демімен түсетін будан да жоғары болады.

Көмірқышқыл газы (CO₂): қорадағы бақылау және есептеу негізі

Көмірқышқыл газы — түссіз, иіссіз, сәл қышқыл дәмді газ. Атмосферада ол әдетте 0,03–0,04% мөлшерінде кездеседі. Қора ішінде CO₂ мөлшері сыртқы ауаға қарағанда бірнеше есе жоғары болуы мүмкін, өйткені негізгі көздері — малдың тынысымен бөлінген ауа, нәжістер мен азық қалдықтарының ыдырауы. Деммен шыққан ауада атмосферамен салыстырғанда көмірқышқыл газы әлдеқайда көп, ал оттегі аз болады.

Малға қарай бөліну көлемі (мысал)

Әр сағатта бір сиыр шамамен 250–300 л көмірқышқыл газын бөлуі мүмкін.
Тірі салмағы 250–300 кг жас мал — шамамен 110–150 л/сағ.
Буаз немесе қысыр шошқалар — шамамен 110–120 л/сағ; торайлы мегежіндер — одан да көп бөлуі мүмкін.

Атмосфералық ауаның газдық құрамы және организмге әсері

Атмосфералық ауа — азот, оттегі, көмірқышқыл газы, аргон және басқа да инертті газдардың қоспасы. Төменгі атмосфера қабатында оның газдық құрамы салыстырмалы тұрақты болады.

Қалыпты құрам (көлемдік үлес)

Азот (N₂): 78,09%
Оттегі (O₂): 20,95%
Аргон (Ar): 0,93%
Көмірқышқыл газы (CO₂): 0,03%
Неон (Ne): 0,0018%

Биіктікке байланысты өзгеріс

Биіктеген сайын ауа сиреп, әр газдың бір көлемге шаққандағы мөлшері және парциалдық қысымы төмендейді. Мысалы, теңіз деңгейінде 1 м³ ауада оттегі шамамен 299 г болса, 15 км биіктікте ~15 г болуы мүмкін; оттегінің парциалдық қысымы да айтарлықтай азаяды.

Атмосфералық ауада газдардан бөлек су буы, табиғи қоспалар, өндірістік шаң-түйіршіктер, микроорганизмдер және жәндіктер қалдықтары да кездеседі.

Оттегі (O₂)

Оттегі — түссіз, иіссіз газ. Ол зат алмасу процестеріне, тотығуға және ұлпалық тыныс алуға қатысады. Деммен түскен оттегі қанның гемоглобинімен байланысып, ұлпаларға жеткізіледі. Оттегінің жетіспеуі ауыр патологиялық өзгерістерге әкеліп, әсіресе гипоксияға сезімтал орталық жүйке жүйесінің қызметін бұзады.

Азот (N₂)

Азот — атмосфераның негізгі бөлігі, түссіз әрі иіссіз; жануды да, тыныс алуды да тікелей қолдамайды. Парциалдық қысымы шамадан тыс жоғарыласа, организмге наркоз тәрізді әсер беріп, оттегінің парциалдық қысымы төмендеуінің салдарынан гипоксия және асфиксия қаупін арттырады. Концентрациясы тым жоғары болғанда ауыр гипоксемияға, ал өте жоғары деңгейде өлімге әкелуі мүмкін.

Атмосфералық қысым: әсері және өлшеу құралдары

Ауа қысымының шамалы өзгеруі көбіне мал денсаулығына айтарлықтай әсер етпейді. Бірақ қысымның тосыннан, едәуір ауытқуы өнімді сиырларда сүттің азаюына, ал жылқыларда ішектің түйілуіне (колик) әкелуі мүмкін. Биіктеген сайын атмосфералық қысым төмендейді, сондықтан таулы жайылымда немесе биіктікке тез көтерілгенде шынықпаған малда «тау ауруы» байқалуы ықтимал.

Малдың бейімделуі

Бейімделу кезінде тыныс алу тереңдейді, қандағы гемоглобин мен эритроциттер саны артады, альвеоладағы оттегінің парциалдық қысымын «тиімді» деңгейде ұстап тұруға көмектеседі.

Сынапты барометр

Ең дәл құралдардың бірі, бірақ тасымалдауға қолайсыз әрі сынғыш. Лабораториялық жұмыстарда және басқа құралдарды тексеруде қолданылады.

Анероид және барограф

Анероид барометрі тасымалдауға ыңғайлы, бірақ дәлдігі сынапты барометрден төмен; уақытылы калибрленсе тәжірибеде кең қолданылады. Барограф қысымның уақыт бойынша (тәулік/апта) өзгерісін таспаға тіркеп отырады.

Ауа райымен байланысы

Атмосфералық қысымның ауытқуы ауа райымен тығыз байланысты: жоғары қысым көбіне ашық күнге, төмен қысым жауын-шашынды, желді және тұманды ауа райына тән. Қысымды өлшеуде биіктік ұғымы жиі негізге алынады: 1 мм сынап бағанасы шамамен 1,3332 мбарға тең деп есептеледі.

Ауа қозғалысы: жылдамдық, температурамен байланыс және «жел розасы»

Ауа қозғалысы жер бетінің біркелкі қызбауынан және температура айырмасынан туындайды: жылы ауа жоғары көтеріліп, оның орнын салқын ауа басады. Жер бетіне параллель бағыттағы қозғалыс жел деп аталады; ол бағытымен және жылдамдығымен сипатталады.

Организмге тікелей әсері

Ауа қозғалысы конвекция және булану арқылы денеден жылудың тарауын арттырады. Жел күшейсе, тері беті салқындайды. Ауа қозғалысының 0,1 м/с-тен 0,4 м/с-ке өсуі ауа температурасының шамамен 5°С төмендеуіне тең әсер беруі мүмкін. Сондықтан жылдамдықты бағалағанда температура мен ылғалдылық міндетті түрде ескеріледі.

Нормативтік бағыт-бағдар

Жас төл қораларында: 0,02–0,03 м/с.
Ересек малдар үшін: шамамен 0,2 м/с.
Жазда немесе жылытылатын қораларда: 0,5–1,0 м/с.
Сыртқы температура 30–32°С болса: 1,5 м/с-ке дейін рұқсат етілуі мүмкін.

Ауаның «суыту күші» (катаиндекс) және өлшеу

Қора микроклиматын физиологиялық тұрғыдан бағалау үшін ауаның суыту қабілеті (катаиндекс) қолданылады. Ол кататермометр арқылы анықталады. Нормативтер мал түрі мен жасына қарай өзгереді: мысалы, ірі қара қораларында шамамен 7,2–9,5 мкал/см²·с, бұзаулар үшін 6,6–8,0 болуы мүмкін. Жас төл қораларында ауаның суыту қабілеті тым жоғары болмауы қажет.

Жел бағыты және «жел розасының» гигиеналық маңызы

Жел бағыты румбтармен белгіленеді: солтүстік (N), оңтүстік (S), шығыс (E), батыс (W), сондай-ақ аралық бағыттар (NE, SE, SW, NW). Белгілі аумақта желдің басым соғатын бағытын ұзақ мерзімдік бақылау арқылы анықтап, «жел розасын» құрастырады. Қора ішіндегі ауа ағынының графикалық көрінісі аэрорумбограмма арқылы бағаланып, «тынық аймақтарды», ауа беру нүктелерінің таратуын және жабдықтардың ағынға ықпалын анықтауға көмектеседі.

Жел розасы мал қораларын, тұрғын аймақтарды, су көздерін, қоймалар мен өңдеу объектілерін дұрыс орналастыруға мүмкіндік береді: иіс пен аэрозоль таралуын азайту үшін бірқатар объектілер ық жаққа, ал қоқыс, өлексесақтау, көң қоймалары секілді нысандар жел жаққа орналастырылады.

Азықтағы саңырауқұлақ токсиндері: микотоксикоздың алдын алу

Микотоксикоздың алдын алудың негізгі жолы — өсімдіктер мен азықтарды саңырауқұлақтармен зақымданудан қорғау. Уланған немесе күмәнді азықтарды малға беруді шектеу, сақтауды дұрыс ұйымдастыру және қажет болса залалсыздандыру шараларын жүргізу маңызды.

Сезімталдықты төмендету және көмекші шаралар

Токсиндердің әсерін азайту үшін антидоттар және токсиндерді шығаруды жеделдететін құралдар қолданылады.
Тотығу процестерін қолдау үшін жасыл азық пен Е витамині пайдалы болуы мүмкін.
Улану жағдайында антидот ретінде метионин жиі қолданылады.

Эрготизмнен сақтандыру (жайылымда)

Эрготизм қаупін азайту үшін малды астық тұқымдастар гүлденіп, масақ толық шыққан кезеңде (қастауыш токсиндері әлі кең таралмаған уақытта) жаю және загондық жайылым әдісін қолдану ұсынылады.

Азықты беру бойынша шектеулер және залалсыздандыру

2–4 айлық торайларға, буаздықтың екінші жартысындағы мегежіндерге, аталық шошқаларға, сүт еметін бұзауларға, сауын сиырларға және құстарға күйе/қастауышпен зақымданған азықты бермеу керек.
Құрамында 0,05%-ға дейін күйесі бар азықты кей жағдайларда жылқыға, буаздықтың бірінші жартысындағы мегежіндерге, 8 айлық торайларға, бордақыдағы шошқаларға және ірі қараға беруге рұқсат етіледі.
Токсиндермен зақымданған азықты сілті ерітіндісімен, аммиакпен, озонмен залалсыздандыруға немесе жоғары температурада (шамамен 250–350°С, 10 минут) өңдеуге болады.