Германияның тізе бүгуі.
Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы Еуропа мен Азиядағы шешуші оқиғалармен, сондай-ақ соғыстан кейінгі әлемдік тәртіптің қалыптасуымен қатар жүрді. Төменде Германия мен Жапонияның тізе бүгуі, халықаралық күштер тепе-теңдігінің өзгеруі және Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға басталған қадамдар жүйелі түрде баяндалады.
Германияның тізе бүгуі
1945 жылы 30 сәуірде Адольф Гитлер өзіне қол жұмсады. Берлин гарнизоны қарсылықты тоқтатты. Реймс қаласында Одақтас әскерлердің бас қолбасшысы генерал Д. Эйзенхауэр Германия үкіметінің тізе бүгуін қабылдады.
Келесі күні Берлинде жеңіске жеткен державалардың басшыларының қатысуымен Германия өкілдері тізе бүгу туралы Актіге қол қойды. Дёниц үкіметі таратылып, Германиядағы бүкіл билік одақтастардың қолына көшті.
Қырымдағы келісімге сәйкес Германия кеңестік, американдық, ағылшын және француз аймақтарына бөлінді. Бөлініс нәтижесінде АҚШ армиясы басып алған едәуір аумақ кеңестік аймаққа берілді.
Соғыстан кейінгі басқару және саясат
Әрбір аймақта билікті төрт жеңімпаз мемлекеттің әскери әкімшілігі жүзеге асырды, ал жоғары деңгейдегі шешімдер Одақтастардың бақылау кеңесі арқылы қабылданды. Потсдам конференциясында жеңілген мемлекеттерге қатысты жалпы саясат айқындалды.
Одақтас державалардың Сыртқы істер министрлері кеңесіне Германия және оның одақтастарымен бейбіт келісімшарттарды әзірлеу міндеті жүктелді.
Жапонияның тізе бүгуі
1944 жылы ағылшын-американ армиясы жапон басқыншыларын Оңтүстік-Шығыс Азия мен Тынық мұхит аймағынан ығыстыруға бағытталған ірі операцияларды бастады. Сол жылы тамызда Тынық мұхиттағы төрт күндік шайқастардан кейін екі жақтан да шамамен 100 кеме жойылды.
1945 жылдың жазына қарай одақтастар Филиппин аумағының бір бөлігін азат етті. Осыдан кейін АҚШ Жапония қалаларына жаппай әуе шабуылдарын күшейтті. Жапонияның соғыста жеңілгені айқын болғанымен, әскери басшылық мұны мойындағысы келмей, АҚШ ұсынған тізе бүгу шарттарын қабылдаудан бас тартты.
Атом бомбалары және КСРО-ның соғысқа қосылуы
1945 жылы 6 және 9 тамызда АҚШ Хиросима мен Нагасаки қалаларына атом бомбаларын тастады. Жүздеген мың адам бірден қаза тауып, көптеген зардап шеккендер кейін ауыр азаппен өмірден өтті. Бұл трагедия бүгінге дейін пікірталас тудыратын тарихи оқиға болып қала береді.
КСРО-ның Жапонияға қарсы соғысқа қатысу мәселесі Ялта және Потсдам конференцияларында қарастырылды. Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін үш ай өткен соң, келісімге сай Кеңес Одағы 1945 жылғы 9 тамызда Жапонияға қарсы соғысқа кірісті. Қысқа мерзімде Қытай мен Кореядағы, сондай-ақ Оңтүстік Сахалин мен Куриль аралдарындағы бірқатар аумақтар жаудан азат етілді.
Капитуляция
Көп ұзамай, 15 тамызда Жапония қаруын тастауға дайын екенін мәлімдеді. 1945 жылы 2 қыркүйекте АҚШ-тың «Миссури» кемесінің бортында Жапония одақтастар алдында тізе бүгу туралы актіге қол қойды. Осылайша Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы нүктесі қойылды.
Халықаралық аренадағы күштер арасалмағының өзгеруі
Жалпыадамзаттық қантөгіс осылай аяқталды. Германия, Италия және Жапония жеңілістің ащы дәмін татты. Бостандық, демократия және адам қадір-қасиеті идеялары үстем шықты. Тәуелді елдер мен халықтар біртіндеп тәуелсіздікке ұмтыла бастады.
Англия мен Франция жеңімпаздардың қатарында болғанымен, олардың әскери-саяси салмағы едәуір төмендеді. Ал екі держава айқын алға шықты: АҚШ және Кеңестер Одағы.
Соғыстан кейінгі әлемдік тәртіптің белгілері
Бұл екі держава XX ғасырдың кейінгі онжылдықтарында әлемнің түрлі аймақтарына ықпалын арттыруға ұмтылды. Соғыс аяқталуға жақындаған сайын одақтас мемлекеттер Германияны тізе бүктіру, Жапонияны түбегейлі талқандау және болашақ халықаралық қатынастардың негіздерін айқындау мәселелеріне көбірек мән берді.
1944 жылғы шілдеде Ф. Рузвельт И. Сталинге хат жолдап, Ұлыбритания, АҚШ және КСРО жетекшілерінің түйінді мәселелерді талқылау үшін бас қосуын ұсынды. Сталин майдандағы жағдай мен денсаулыққа қатысты себептерді алға тартып, кездесуге дайын еместігін білдірді. Бәлкім, ол Батыс одақтастарының екінші майдан ашуынан бұрын кеңес әскерлерінің ірі жеңістерін күтті.
Сол жылы қазанда У. Черчилль Мәскеуге сапар жасады. Келіссөздерге АҚШ-тың КСРО-дағы елшісі У. А. Гарриман да қатысты. Бұл жолғы жүздесу кең көлемді келісімге ұласпаса да, көптеген мәселелер талқыланып, тараптардың ұстанымдары нақтылана түсті. «Үштік одақ» конференциясын 1945 жылдың қыс айларында өткізу жоспарланып, әр тарап өз ұсыныстарын әзірлеуге кірісті.
Біріккен Ұлттар Ұйымын құру жоспары
Германия мен оның одақтастарының КСРО-ға шабуылы, сондай-ақ Жапонияның АҚШ пен Ұлыбританияға қарсы басқыншылығы фашистік агрессияға қарсы күрескен мемлекеттердің бірігуін жеделдетті.
1941 жылғы тамызда Рузвельт пен Черчилль «Атлантика хартиясын» жариялап, соғыстың ресми мақсаттарын айқындады. Бұл құжат антигитлерлік коалицияның бағдарламалық негізіне айналды. Онда демократиялық елдердің аумақтық тұтастығын сақтау, халықтардың өз басқару жүйесін таңдауы және жаппай қауіпсіздіктің сенімді тетіктерін қалыптастыру қағидаттары қолдау тапты.
«Атлантика хартиясын» Кеңес Одағы да қолдады. Осылайша антифашистік, антигитлерлік коалиция біртіндеп қалыптасты. Оның өзегін қоғамдық құрылысы әртүрлі үш ірі держава — Ұлыбритания, АҚШ және КСРО арасындағы ынтымақтастық құрады. Кейін коалицияға басқа да көптеген мемлекеттер қосылды.
Коалицияның міндеті және келесі қадам
1942 жылғы 1 қаңтарда 26 мемлекеттің өкілдері (оның ішінде КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, Еуропа және Латын Америкасы елдері) «Атлантика хартиясы» қағидаттарын қолдай отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымын құру туралы Мәлімдемеге қол қойды.
Одан кейін антигитлерлік коалицияның басты міндеті — Еуропада екінші майдан ашу арқылы соғыстың аяқталуын жеделдету болды. Бұл мәселе шешіле бастаған сайын, соғыстан кейінгі кезеңге қатысты жаңа түйіндерді алдын ала талқылау қажеттігі күшейді. Осы мақсатта одақтастар Қырымда өтетін кездесуге дайындала бастады.