АР ТҮЗЕЙТІН БІР ҒЫЛЫМ ТАБЫЛМАСА
Шәкәрімнің танымдық әлеміне Абай мұрасы арқылы кіру — ұтымды әрі сенімді жол. Өйткені бұл бағыт жантану ілімін түсінуде адастырмас темірқазық іспетті: екі ой алыбы да түп иені (хақиқатты) тануға адамның ішкі әлемі арқылы, яғни жан мәселесі арқылы бет бұрды.
Абай мен Шәкәрім қазақтың қоғамдық ой-санасындағы шешуші әрі күрделі философиялық тақырыптарды көтеріп, олардың өзегіне айналған жантану ілімін тану жолында үздіксіз ізденді.
Абайдың жүрек культі және «толық адам» ілімі
Абай 1889 жылдан өмірінің соңына дейінгі поэзиясында түп иені танып-білу жолында «жүрек культін» көтере жырлап, «толық адам» ілімінің негізін қалау бағытына батыл бет бұрды. Бұл ұмтылысты Шәкәрім дәстүрлі түрде жалғастырып, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы әдебиетте философиялық лириканы классикалық биік деңгейге көтерді.
Ұстазы хакім Абай да, шәкірті Шәкәрім де хақиқатқа жетудің жолын жантану ілімімен сабақтастырды. Әсіресе, Шәкәрім бұл күрделі мәселені XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің ояну дәуірінде тереңдете зерттеп, тың таным мен жаңа ой желісін қалыптастырды.
«Психология» мен жантану: ұғымдық айырма
Қазіргі философтар мен психолог ғалымдардың бір бөлігі психологияны «жантану» деп атап жүр. Алайда бұл жерде ұғымдық жаңылысу бар: логика — ойлаудың заңдылықтарын зерттейтін ғылым болса, психология — адамдағы психикалық құбылыстарды танитын ғылым.
Ал жанды танып-білу — түп болмысы ғарыштық, тылсым сипаттағы құбылысқа қатысты. Осы себепті ол психологиядан өз алдына бөлек, «жантану ілімі» деңгейіндегі мәселе ретінде қарастырылуы тиіс. Абай мен Шәкәрімнің ізденіс нысанасы да — дәл осы: түп иеден келетін жан туралы таным.
Шәкәрімнің ескертуі
«Жанның бастан барын байқамапты, психолог ғылымын шашқан адам».
Бұл пікір мәселенің төркінін дәл басады: психикалық құбылыстарды зерттеу жанның бастауын толық ашып бермейді. Екеуінің арасы — жер мен көктей.
Ғарыштық танымдағы жантану және философиялық лирика
Абай мен Шәкәрім философиялық лирикада жантану ілімін аса күрделі, ұғынуы қиын, бірақ терең сырға толы тылсым құбылыс ретінде жырлады. XIX ғасыр соңы мен XX ғасыр басында бұл деңгейдегі ғарыштық танымды поэзия тілімен игеру — сол кезеңдегі Батыс пен Шығыс ақындарының да бәріне бірдей бұйыра бермеген биік межені аңғартады.
Қазақ поэзиясындағы философиялық лириканың сапалық деңгейі мен идеялық өрісінің шарықтау шегі — осы рухани құбылыстың жантану ілімімен ұштасуында.
Шәкәрімнің жаралыс туралы қос сатылы танымы
Шәкәрімнің тіршілік пен жанның пайда болуы жайындағы ой жүйесінде екі сатылы таным қатар байқалады.
1) Жаралыстың төменгі сатысы: табиғи дамудың желісі
Шәкәрім Күн мен Жердің (Күн-ата, Жер-ана) арасындағы өзара ықпалдастықтан әуелі өсімдік әлемі пайда болып, одан жан-жануар, кейін адамзат жаралған деген танымды ұсынады. Бұл — күннің жерге түскен жылы нұрымен байланысты «төменгі саты» ретінде қарастырылады.
Өлеңнен үзінді
Бас қозғалыс қой — жанның атасы...
Сол жаннан талай жан өскен,
Жанына қарай тән өскен.
Өсімдік жаны нашар боп,
Олардан жәндік және өскен,
Жәндіктен адам жаралған.
2) Жаралыстың жоғары сатысы: түп ие құдіретіне меңзеу
«Жер бетіндегі тіршілікке жан қайдан келді?» деген ұлы сұраққа Шәкәрім «Бас қозғалыс қой — жанның атасы» деп жауап береді. Ол жан мен тәннің табиғатын айырып көрсетіп, жанды — жоғары әлем қабатындағы түп ие құдіретімен байланыстырады:
Түйін
Жанымыз — күннен келген нұрдан,
Тәніміз — топырақ пен судан жаралған.
Меңзеу
«Жарық нұрдан жаралған күн жоғалмас» деу арқылы Шәкәрім күннің өзін жаратқан, жоғары әлем қабатында жатқан түп ие қуатын аңғартады.
Өлеңнен үзінді
Жаралыс басы — қозғалыс,
Қозғауға керек қолғабыс.
Жан де мейлі, бір мән де,
Сол қуатпен бол таныс.
Әлемді сол мән жаратқан.
«Шынды білмек ойласаң сен, алдымен жанды біл».
Мұнда шешуші түйін бар: түп иені тануға апарар жол — жанға мән беру және оны таза ақылмен пайымдау.
«Жоғала ма жан өлген соң?»: Абай мен Шәкәрім үндестігі
Шәкәрімнің «Жоғала ма жан өлген соң?» деген сауалы ұстазы Абайдың ой арнасымен сабақтас. Абай:
Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы,
Өлмейтұғын артында сөз қалдырған.
Ал Шәкәрім:
Ғибрат қылар артыңа із қалдырсаң,
Шын бақыт — осыны ұқ, мәңгілік өлмейсің.
Екі ой алыбының рухани тамыры бір ырғақпен соғады: адам ішкі кемелдікке ұмтылғанда ғана мәңгілікпен жалғасатын із қалдырады.
«Не қылған жөн?»: адам болу таңдауы
Шәкәрім көтерген өзекті сұрақтың бірі — «Не қылған жөн?». Бұл сауал адамның фәни дүниеде тоғышарлыққа (рухани тоқырауға) түсіп, «боқтың қабы» болып қалуы ма, әлде рухани қазына көзін іздеп, Абай негізін салған «толық адам» ілімінің темірқазығын ұстанып, адам болу жолына біржолата түсуі ме — деген таңдауды алға тартады.
Екі ой алыбының мұраты — өз қазағын ғана емес, жалпы адамзатты ізгілікке бастау, адамшылықтың биігіне бағыттау.
«Ар түзейтін ғылым» және қоғамның рухани иммунитеті
Моральдық тезис
«Ар түзейтін бір ғылым табылмаса, зұлымдықты жалғанда әділ жеңбес».
Бұл ой бүгін де өзекті. Шәкәрім меңзеген «ар түзейтін ғылым» — Абай негізін қалаған «толық адам» ілімі ретінде танылады.
Бұл ілім толық зерттеліп, ғылыми тұрғыдан жүйеленсе, қоғам үшін теңдессіз рухани қазына көзіне айналары анық. Ол тоғышарлық пиғылға тойтарыс беретін рухани қуатқа айналып, түркі халықтарына ортақ моральдық кодекстің іргетасына да негіз бола алады.
«Ар ғылымы оқылса», адамзат баласы адамшылық жолына бет бұрады. «Хақиқатты жырлаған келешекте мерзімі болып шығуы ғажап емес» дейтін кезеңге келдік: бүгінгі қазақ қоғамының даму қарқыны осы арманның жүзеге асуына арқау бола алатын мүмкіндік ретінде көрінеді.
Автор туралы
Авторы: Мекемтас Мырзахметұлы, профессор.
Түркістан.